مجموعه مقالات كنگره شيخ ابوالفتوح رازي - جمعي از فضلا و نويسندگان - الصفحة ٦٧

كمتر از اشاعره ـ نسبت به مجبره كه به احتمال بسيار نجّاريه بوده اند ـ ياد كرده است. ما در اينجا به مباحثى كه به نحوى ابوالفتوح آن را به اشاعره منتسب كرده است، پرداخته و آنها را بيان كرده ايم. شيخ ابوالفتوح رازى در تفسير آيه «وَ لا يُحِيطُونَ بِشَيْءٍ مِنْ عِلْمِهِ إِلاّ بِما شاءَ...» [١] مى نويسد: «و علم در آيت به معنى معلوم است تا اشاعره را تمسك نباشد، يقال: اين مسئله از علم شافعى است يا از علم ابو حنيفه؛ يعنى از معلوم ايشان است؛ براى آنكه علم ايشان در دل ايشان باشد و علم به معنى عالمى مثل آيه «أَنَّ اللّهَ قَدْ أَحاطَ بِكُلِّ شَيْءٍ عِلْماً» [٢] كه به معنى اين است كه علم او محيط است به همه چيز؛ يعنى عالمى او. در اين آيه ـ لا يحيطون ـ علم به معنى معلوم است. ..... و علم او قايم باشد به ذات او و آنچه قايم باشد به ذات او، احاطه به آن محال است و خدا در اين آيت گفت: كس به علم او محيط نشود، الاّ به آنچه او خواهد...». [٣] يكى از آياتى كه اشاعره در باب عدم عينيت علم خداوند با ذات او به آن تمسك كرده اند، آيه «لكِنِ اللّهُ يَشْهَدُ بِما أَنْزَلَ إِلَيْكَ أَنْزَلَهُ بِعِلْمِهِ...» [٤] است. شيخ ابوالفتوح رازى در جواب آنان گويد: «مراد به علم (در جمله انزله بعلمه) حالت عالمى است؛ چه اگر بر ظاهر حمل كنند، لازم آيد كه علم آلت بود در انزال؛ چنان كه يكى از ما گويد: كتبت بالعلم... و چون محال است كه علم آلت باشد خداى را در افعال، معلوم باشد كه آيت را ظاهرى نيست كه اشاعره به آن تمسك كنند». [٥] از مباحث ديگرى كه شيخ ابوالفتوح رازى به رد ديدگاه اشاعره پرداخته است، مسئله رؤيت خداوند در روز قيامت با چشمان سر است كه اين بحث را به صورت