مجموعه مقالات كنگره شيخ ابوالفتوح رازي - جمعي از فضلا و نويسندگان - الصفحة ٦١

را سه فرقه كرديم: اشاعره، مشبّهه و كراميه». [١] و بايد به اين سه فرقه ماتريديه را كه همان حنفيان هستند، اضافه نمود.ابوالفتوح رازى در ذيل آيه ٢١٠ سوره بقره به اين ديدگاهها اشاره مى نمايد. آيه اين چنين است: «هَلْ يَنْظُرُونَ إِلاّ أَنْ يَأْتِيَهُمُ اللّهُ فِي ظُلَلٍ مِنَ الْغَمامِ وَ الْمَلائِكَةُ وَ قُضِيَ الْأَمْرُ وَ إِلَى اللّهِ تُرْجَعُ الْأُمُورُ» . ايشان در تفسير اين آيه مى نويسد: «بدان كه علما در تأويل و معناى اتيان بسيار سخن گفته اند. بعضى اخبارى آورده و اتيان را بر انتقال حمل نموده اند و آيه را وجهى تفسير كرده اند كه مقتضى تشبيه و تجسيم است، و آن قولى است كه قطع داريم بر بطلان آن، براى منع ادلّه عقل از آن. قومى دگر گفته اند به اين آيه و امثال آن ايمان داريم، ولى در تأويلش توقف مى كنيم. اتيان را مى پذيريم، چنان كه در قرآن هست، ولى تفسير و كيفيت آن را ندانيم و آنچه ندانيم، نگوييم. و اين جماعتى اند از مفسران و فقهاى سلف؛ چون كلبى و اوزاعى و مالك [بن انس] و احمد [بن حنبل] و اسحاق [بن راهويه]. و رواياتى را كه به آن استدلال كرده اند به خاطر تشبيه و تجسيمى كه در آنها بود، نياورديم ـ تعالى اللّه عن ذلك علوا كبيرا. اما آنان كه به تأويل آيه مشغول شدند، چند قول گفتند: يكى آنكه فى در «فِي ظُلَلٍ مِنَ الْغَمامِ» به معناى با باشد... به معناى خدا ابرى بياورد كه در آن ابر فرشتگان باشند... وجهى ديگر گفتند و آن حذف مضاف است؛ مثل آياتى همچون: «وَ سْئَلِ الْقَرْيَةَ» [٢] ، «وَ جاءَ رَبُّكَ» [٣] ؛ يعنى: و اسئل أهل القرية و جاء أمر ربّك. و اينجا نيز عبارت يأتيهم أمراللّه يا عذاب اللّه است. وجه سوم آن است كه اتيان به معناى قصد باشد؛ مثل آيه «فَأَتَى اللّهُ بُنْيانَهُمْ مِنَ الْقَواعِدِ» [٤] ، اى قصد اللّه و اينجا يعنى قصد