مجموعه مقالات كنگره شيخ ابوالفتوح رازي - جمعي از فضلا و نويسندگان - الصفحة ٥٦

ب) انكار رؤيت الهى در قيامت و بازگرداندن رؤيت به معرفت؛ ج) قرآن حادث است و مخلوق؛ بخشى از افكار وى نيز شبيه اهل سنت است كه عبارت اند از: الف) افعال عباد، مخلوق خداوند است و توسط انسانها كسب مى شود؛ [١] ب) خداوند مريد بالذات است و اراده از صفات ذات است؛ ج) استطاعت حين الفعل است و در همان حال به وسيله خداوند به وجود مى آيد. مقدسى در قرن چهارم اكثر اهل رى را از حنفيانى مى داند كه طرفدار نجّاريه هستند [٢] و شهرستانى در قرن ششم و در همان زمانى كه ابوالفتوح مى زيسته، مى نويسد: «و اكثر معتزلة الرى و ما حواليها على مذهب النجار و هم و إن اختلفوا أصنافاً إلاّ أنّهم لم يختلفوا فى المسائل التى عددناها اُصولاً و هم برغوثيه و زعفرانّية و مستدركة». [٣] شيخ ابوالفتوح رازى كه در رى زندگى مى كرده، با اينان در ارتباط بوده و در كتاب خود به نقد آنان پرداخته است و به احتمال بسيار، مقصود وى در اكثر مواردى كه لفظ مجبّره به كار برده، همين نجاريان است. در فصل جبر و اختيار و مسائل وابسته به آن به اين مباحث خواهيم پرداخت. از ديگر عقايد نجّاريه، كه مورد نقد ابوالفتوح قرار گرفته است، اين است كه آنها قائل اند: در قيامت و بهشت و جهنّم نيز تكليف هست و انسان در آنجا نيز مى تواند كافر يا مؤمن گردد. ابوالفتوح معتقد است كه قيامت براى مكافات و پاداش است و