مجموعه مقالات كنگره شيخ ابوالفتوح رازي - جمعي از فضلا و نويسندگان - الصفحة ٥٢

روايت در كتاب خويش [١] و با پيروى از سيد مرتضى و ديگر بزرگان اماميّه [٢] ، قدريه را همان جبريّه دانسته و در ذيل آيه ١٠٦ آل عمران نوشته: «حق تعالى در اين آيه بيان كرد كه مشركان با شرك جبر گويند، تا آن مَثَل در حق ايشان محقق باشد كه مَعَ كفره قَدَرىٌ. كفر آن است كه گفت: «وَ إِنْ كُنْتُ لَمِنَ السّاخِرِينَ» [٣] و قدر آنكه: «لَوْ أَنَّ اللّهَ هَدانِي» [٤] اگر خداى مرا هدايت دادى من متقّى بودمى. يعنى خدا مرا هدايت نكرد و اين دروغ است بر خداى...». [٥] ابوالفتوح رازى اين مَثَل را در جاهاى متعدد آورده و ديدگاه جبريان را به ديدگاه مشركان و كافران شبيه دانسته است كه هدايت و ضلالت را به خدا نسبت داده اند و خواستار سلب مسئوليت از خويش هستند. وى در تفسير آيه «سَيَقُولُ الَّذِينَ أَشْرَكُوا لَوْ شاءَ اللّهُ ما أَشْرَكْنا...» [٦] مى گويد: «پس هم مشرك بودند هم قدرى، تا در حق ايشان اين مثل محقق شود كه مَعَ كفره قَدَرىٌ». [٧] ايشان در تفسير قصه شيطان در سوره اعراف درباره قدر مى نويسد: «ابليس مع كفره قدرى؛ براى اينكه گفت: «قالَ فَبِما أَغْوَيْتَنِي» [٨] و نسبت داد اغوا و اضلال خويش را به خداى متعال؛ چنان كه مجبّران كنند... عجب از انسانها كه طريقت آدم رها كرده اند و حال آنكه آدم در اعتراف به گناه فرمود: «رَبَّنا ظَلَمْنا أَنْفُسَنا» [٩] و گناه خويش به خود حوالت داد، و طريقت ابليس گرفته فى قوله: «رَبِّ بِما أَغْوَيْتَنِي» [١٠] . مجبره أسوء حالاً هستند از ابليس. ابليس تنها غوايت خود به خدا حوالت داد و غوايت همه غاويان را به خود...؛ ولى مجبّره اغواى همه را به خدا