يكى از مباحث مقدماتى مذاهب اسلامى بحث درباره حديث افتراق است. در قرون نخستين در كتب ملل و نحل و مقالات و فرق از حديث افتراق بحثى نيست و فِرَق را با عنوان ناجى يا غير ناجى ارزشگذارى نمى كردند؛ از جمله مى توان از آثارى چون: مقالات الاسلاميين، المقالات والفرق، مسائل الامامة و مانند آن ياد كرد. گويا از قرن پنجم و با نگارش الفِصَل ابن حزم (م ٤) و الفرق بين الفِرَق عبدالقاهر بغدادى، كتابهاى ملل و نحل به سوى تقسيم فِرَق به بدعت گذار و ناجيه قدم برداشتند و غير از خود را بدعت گذار ناميدند. در اين كتابها، مؤلفان به حديث افتراق تمسك كرده و آن را دليل حقانيت خود دانسته اند. بعضى از كتابها بر اساس اين حديث تقسيم بندى شده اند، و تعداد مذاهب اسلامى به هفتاد و سه رسيده است. [١] شيخ ابوالفتوح رازى در تفسير آيه «وَ اعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللّهِ جَمِيعاً وَ لا تَفَرَّقُوا» [٢] مى نويسد: «انس بن مالك از پيامبر نقل كرده كه پيامبر فرمود: بنى اسرائيل بر هفتاد و يك فرقه شدند و امت من بر هفتاد و دو فرقه شوند. همه به دوزخ شوند، مگر يكى از ايشان. گفتند: يا رسول اللّه ! آن يكى كدام است؟ دست فراهم گرفت و گفت: جماعت. آن گه آيه «واعتصموا» را بخواند». وى در ادامه، حديثى را از ابان بن تغلب از حضرت امير نقل مى كند كه حضرت

[١] درباره حديث افتراق ر.ك: بحوث فى الملل و النحل، ج ١، ص ٢٣ - ٤٣؛ مجله هفت آسمان، مقاله «حديث افتراق»، ش ١٨.[٢] آل عمران (٣): آيه ١٠٣.