متن تفسير توجّه زيادى شده است. اين مقاله نخستين نوشته مستقلى است كه در موضوع خود نگاشته شده و اساساً درباره پيشينه اين گونه رويكرد، تا آنجا كه نگارنده مى داند، محققان به تفسير ابوالفتوح در موارد معدودى نگاه موضوعى داشته اند.

١. منشأ وجودى ابليس

١. ١. فرشتگان

ابوالفتوح روايات و سخنانى را كه بيانگر فرشته بودن ابليس است، نقل و دلايل آن را ذكر مى كند، ليكن خود موضع صريحى در ردّ يا تأييد آن اتخاذ نمى كند. او مى نويسد: «عبداللّه عباس و عبداللّه مسعود و سعيد مسيّب و قتاده و ابن جريج و ابن جرير طبرى مى گويند از جمله فريشتگان بود. و مثل اين از حضرت امام صادق عليه السلامروايت كردند». [١] ذيل آيه ٣٤ سوره بقره: «وَإِذْ قُلْنا لِلْمَلائِكَةِ اسْجُدُوا لاِدَمَ فَسَجَدُوا إِلاّ إِبْلِيسَ...» ، پس از ذكر يك روايت، با استدلالى نحوى مضمون آنرا مدلّل مى دارد و مى نويسد: «چون خداى تعالى امر به سجده آدم فريشتگان را كرد، و ابليس مخالفت كرد و خداى او را به لفظ الاّ اخراج كرد، بايد تا از جمله فريشتگان باشد». [٢] كسانى كه «ابليس» را از فرشتگان دانسته اند، درباره چند و چون وظايف و كار و بار او اختلاف نظر دارند. مؤلف روض الجنان به اين جنبه موضوع نيز پرداخته است: «بعضى گفتند: سلطان آسمان دنيا بود و زمين. و بعضى دگر گفتند: ما بين السماء الى الارض در حكم او بود. و بعضى دگر گفتند: خازنى از خازنان بهشت و نام او

[١] روض الجنان، ج ١، ص ٢١١.[٢] همان.