در طول تاريخ اسلام، مذاهب و مكاتب گوناگونى در كلام اسلامى ظهور كرده و هر كدام با توجه به مسائل مطرح در زمان خويش، موضوعاتى را به عنوان اصول خويش پذيرفته اند كه شايد در قرون بعد، مورد اهتمام و توجه هيچ مسلمانى نبوده است. شيخ ابوالفتوح رازى نيز، كه در قرن پنجم و ششم هجرى مى زيسته است، چون بيشتر با معتزله، نجّاريه، اصحاب حديث و اشاعره در ارتباط بوده است، در تفسير خود به نقد و بررسى آراى آنان پرداخته است. چنان كه از تفسير وى بر مى آيد، تفاسير بسيارى از علماى پيشين در نزد وى بوده و بسيارى از كلمات آنها را نقل كرده است. او از حسن بصرى، ابوعلى جبايى، ابوالقاسم بلخى [١] ، طبرى، ثعلبى، ابن عباس، قتاده، مجاهد و سُدّى نقل مى نمايد و در ميان انديشمندان اماميه، ارادت خاصى به سيدمرتضى دارد. وى در مسائل كلامى تواناست و از عقايد فرق ديگر آگاهى كامل دارد، مسائل را به خوبى مطرح مى كند و به پاسخ آنها مى پردازد. ما در اين مقاله به پيروى از مباحث مطرح در تفسير ابوالفتوح، به فِرَق مجبّره، اصحاب حديث و معتزله پرداخته و به عنوان مقدمه، درباره حديث افتراق و بعضى

[١] در عصر حاضر تفاسير اين سه، مفقود است و اطلاع زيادى از آنان نداريم. البته يكى از محققان تفسير حسن بصرى را جمع آورى كرده و به چاپ رسانده است.