مجموعه مقالات كنگره شيخ ابوالفتوح رازي - جمعي از فضلا و نويسندگان - الصفحة ٢٦٥
ديدگاه ابوالفتوح رازى درباره احباط
روش ابوالفتوح در تفسير آيات احباط
روش ابوالفتوح در تفسير بزرگ فارسى خويش به ترتيب عبارت است از: ذكر نام سوره، فضيلت و ثواب قرائت آن، ذكر چند آيه و ترجمه آن با بيان واژگان، ذكر نكات نحوى و ادبى و اشاره به اختلاف قرائت و بيان اسباب نزول. و نيز به مناسبت، به مباحث فقه و كلام و نقل اقوال و بيان ديدگاه اماميه مى پردازد. از اين رو، گفته شده است تفسير وى از بهترين و سودمندترين تفسيرها در جهان اسلام است. [١] يكى از مباحث عمده كلامى كه در تفسير ابوالفتوح بيش از بيست مورد از آن بحث شده است، مسئله احباط است كه با نثرى شيوا و آهنگى زيبا، همراه با برهان و استدلال ديدگاه خود را در مورد آن بيان نموده است. او احباط مورد نظر معتزله را مردود مى داند و ظاهر آيات مفيد احباط را به احباط تنزيلى و مجازى توجيه و تأويل مى نمايد. ابوالفتوح اصل كلمه احباط را از ريشه حَبَط به معنى هلاكت چهارپا در اثر خوردن گياه فاسد مى داند و مى گويد: استعمال آن به صورت مجاز، در هلاكت و بطلان عمل به كار مى رود. [٢] ابوالفتوح در هيچ يك از آيات مربوط به احباطِ عمل (چه در مورد مؤمن و چه در مورد كافر) آن را به معنى حقيقى نمى داند و در مورد آيه ٢٦٤ از سوره بقره، كه حبط صدقه را به خاطر منت و اذيت، اعلام مى نمايد، مى گويد: «مراد از آيات آن است كه صدقه چنان دهى كه خالى از منت باشد و عارى از
[١] التفسير و المفسرون، ج ٢، ص ٣٠٩.[٢] روض الجنان، ج ٤، ص ٢٤٢؛ ج ٣، ص ٢٠٢.