اكنون نوبت آن است كه مبانى معتزله از ديدگاه اماميه مورد نقد و بررسى قرار گيرد. اماميه در اصل اساسى وعد و وعيد از نظر معتزله تنها با وجوب وفاى به عهد موافق اند، به اين دليل كه چون خداوند به مؤمن مطيع، به شرط موافات (ادامه ايمان تا زمان مرگ) وعده خلود در بهشت داده است و چون وعده ثواب، موجب حق عبد مى شود، پس بر خداوند از باب وجوب عدل، وفاى به آن واجب است؛ ولى در مورد وعيد به عقاب اماميه مى گويد موجب حقى براى عاصى نمى گردد، بلكه خداوند از باب احسان و تفضّل مى تواند از عقاب وى درگذرد؛ چون احسان براى خداوند حسن عقلى دارد، نه وجوب عقلى. اما اينكه ثواب و عقاب را معتزله از باب استحقاق دانستند، اين نيز از نظر اماميه درست نيست؛ بلكه از باب تفضّل است و تفضّل بر خداوند حسن عقلى دارد، نه وجوب. پس اماميه ثواب طاعت را دائمى مى دانند، چون لطف است و تفضّل و احسان، و خداوند آن را وعده داده است و تخلف وعده بر خداوند جايز نباشد. ولى عقاب بر معصيت را دائمى ندانند؛ به اين دليل كه اگر مؤمن عاصى بر اساس ايمانش كه وعده خلود در بهشت دارد، چنانچه اول به بهشت برود، به اجماع همه مسلمين از بهشت خارج نمى شود. پس عقابى نخواهد داشت و اگر بر اساس معصيت، اول به دوزخ برده شود، باز هم به اعتقاد معتزله از دوزخ خارج نمى شود؛ زيرا آنان ثواب و عقاب هر دو را دائم مى دانند. پس در اين صورت به بنده ظلم شده است؛ زيرا از حق ثواب خود محروم مانده است. با اين بيان اماميه عقاب معصيت را در مورد مؤمن دائم نمى دانند و مى گويند اگر عفو و يا شفاعت شافعين به او نرسد، ابتدا براى معصيتى كه انجام داده است، به دوزخ مى رود و سپس از آن خارج و وارد بهشت مى گردد. پس اماميه در مقام رهايى از مشكل جمع بين دو استحقاق (عقاب دائم و ثواب دائم)، عقاب را دائم نمى دانند و از اين رو، ناچار به پذيرش احباط نمى باشند؛ ولى معتزله چون هر دو را