نظريه ابوالفتوح رازى كه به تعبير مرحوم شعرانى ما را به انكار بدا مى كشاند، بر اساس پايه ها و محورهاى زير چيده شده است: ١. علم خداوند ذاتى و ازلى است؛ ٢. مشيت خداوندى هم ذاتى و ازلى است؛ ٣. بدا، دلالت بر حدوث و تجدد مى كند؛ ٤. حدوث و تجدد بر ذات حق روا نيست؛ ٥. پس بدا بر خداوند روا نيست.

پاسخهايى به نظريه ابوالفتوح رازى

دانشمندان براى پاسخ به كسانى كه به نوعى با نظريه بدا مخالفت كرده اند، به چند شيوه و روش متوسل شده اند: [١]

١. روش تأويلى

١.١. بدا به معنى نسخ: نسخ از ميان بردن يا لغو كردن يك فرمان است از سوى خداوند با فرستادن فرمانى ديگر؛ يعنى نسخ ابطال حكمى است ثابت كه اگر باطل نمى گشت، همچنان ثابت مى ماند. [٢] بسيارى از علماى اماميه مشكل بدا را با برگرداندن آن به نسخ، حل مى كنند. به گفته شيخ صدوق، خداوند در جريان نسخ، حكمى را كه پيشتر تشريع كرده است، با صدور حكمى ديگر تغيير مى دهد؛ چنان كه در مورد تغيير قبله از جانب بيت المقدس به سوى مسجد الحرام چنين كرد. [٣]

[١] ن.ك: دايرة المعارف تشيع، ج ٣، ص ١٣٠ ـ ١٣٣، مقاله بدا، اصغر دادبه؛ مجله تحقيقات اسلامى، سال ٢، ش ٢، مقاله «بدا در كلام اسلامى و ملاحظاتى تازه در حلّ آن».[٢] تمهيد الاصول، ص ٣٢٣؛ گوهر مراد، ص ٢٧٨.[٣] ترجمه اعتقادات صدوق، ص ٣٧ ـ ٣٨.