مجموعه مقالات كنگره شيخ ابوالفتوح رازي - جمعي از فضلا و نويسندگان - الصفحة ٢٣١

بودى و به مثابه آن بودى كه گفتى: إِنَّ الَّذِينَ آمَنُواْ آمَنُواْ و اين نه كلام حكيم بود. اين جمله دليل است بر آنكه ايمان تصديقى به دل است. پس خلاف قول معتزليان و حشويانِ اهل اخبار كه گفتند كه ايمان، تصديق به دل است و اقرار به زبان و عمل به اركان. و اخبارى كه در اين باب روايت كرده اند، بعضى مردود است؛ از آنكه سندش مطعون است و بعضى آحاد است كه ايجاب علم نكند و آنچه به ادله قاطعه دُرُست شده باشد، براى آن ترك نكند و بعضى متأول است و اين در كتب اصول، مشروح باشد؛ استقصاى كلام در اين باب اين كتاب احتمال نكند». {-١١-}

فرق ميان ايمان و اسلام

ابوالفتوح رازى در تفسير آيه پانزده سوره حجرات: «قَالَتِ الْأَعْرَابُ آمَنَّا قُل لَّمْ تُؤْمِنُوا وَلَكِن قُولُوا أَسْلَمْنَا وَلَمَّا يَدْخُلِ الاْءِيمَانُ فِى قُلُوبِكُمْ» گويد: «و آيت دليل است بر آنكه ايمان ديگر است و اسلام ديگر. هم در لغت و هم در شرع؛ چه ايمان تصديق به دل باشد و اسلام اقرار و استسلام باشد و خداى تعالى فرق ميان هر دو كرد به اثبات اسلام و نفى ايمان. و اگر هر دو يكى بودى، كلام، متناقض بودى. آن گه به اين رها نكرد، گفت: «وَلَمَّا يَدْخُلِ الاْءِيمَانُ فِى قُلُوبِكُمْ» ايمان در دلهاى شما نشد.... اين از فعل دل باشد و آن از عمل جوارح ... همه مؤمن، مسلمان باشد و ليكن همه مسلمان مؤمن نباشد؛ چه منافقان را حكم اسلام كنند و ليكن مؤمن نباشند». [٢]

اختيار در ايمان آوردن

ابوالفتوح رازى در تفسير آيه يكصد سوره اعراف: «كَذَلِكَ يَطْبَعُ اللّهُ عَلَىَ قُلُوبِ الْكَافِرِينَ» گويد: