مجموعه مقالات كنگره شيخ ابوالفتوح رازي - جمعي از فضلا و نويسندگان - الصفحة ٢٠٨

و اين جوابِ ابن اخشاد است، و مذهب نَجّار آن است كه اهل بهشت و اهل دوزخ روا باشد كه در بهشت و دوزخ كافر شوند و آنجا تكليف و اختيار باشد؛ چنان كه اينجا هست و اين مذهب باطل است از وجوهى كه ذكر آن در كتب اصول مشروح است». {-٨-}

ردّ شبهه جبريّه

و سرانجام ابوالفتوح رازى به پاسخ جبريّه در اين باره پرداخته و در تفسير آيه يازدهم سوره حج: «ذَلِكَ بِمَا قَدَّمَتْ يَدَاكَ وَأَنَّ اللَّهَ لَيْسَ بِظَلاَّمٍ لِّلْعَبِيدِ» گفته است: «و اين آيات و امثال اين دليل است بر بطلان مذهب مجبّره كه گفتند: ثواب و عقاب، معلَّل نيست و خداى تعالى فاعل فعل بندگان است و افعال ما به ساير وجوه و حقايق، به خداى تعالى تعلّق دارد كه خداى تعالى جزا معلّل كرد و اضافه فعل با بنده كرد على أبلغ الوجوه...». [٢]

احباط و تكفير

معنى احباط: ابوالفتوح رازى در تفسير آيه ٢٢ سوره آل عمران: «أُولَئِكَ الَّذِينَ حَبِطَتْ أَعْمَالُهُمْ» گويد: «أى بطلت». [٣] همو در تفسير آيه هشت سوره مائده: «وَمَن يَكْفُرْ بِالإِيمَانِ فَقَدْ حَبِطَ عَمَلُهُ» گويد: «عمل و كردار او باطل شود، يعنى اعمال او بر وجهى افتد كه بر او هيچ ثواب نباشد». [٤]