مجموعه مقالات كنگره شيخ ابوالفتوح رازي - جمعي از فضلا و نويسندگان - الصفحة ١٧٥

اين جمله وجوه روا بود كه با خداى تعالى اضافه كنند. فامّا به معنى، خلق ضِلال در او، و يا مَنْعِ او از ايمان، يا دعوت به اضلال يا به طريق تلبيس ادلّه، اين بر خداى تعالى روا نباشد؛ براى آنكه قبيح است و خداى (جل جلاله) از فعل قبيح منزّه و متعالى است و خداى تعالى آن جنس ضلال را به ارباب آن حواله كرد: يكى از آن شيطان فى قوله: «وَلَقَدْ أَضَلَّ مِنكُمْ جِبِلاًّ كَثِيرًا» [١] و با فرعون: «وَأَضَلَّ فِرْعَوْنُ قَوْمَهُ وَمَا هَدَى» [٢] و با سامرى: «وَأَضَلَّهُمُ السَّامِرِيُّ» [٣] و با اصنام فى قوله: «إِنَّهُنَّ أَضْلَلْنَ كَثِيرًا مِّنَ النَّاسِ» [٤] . دگر اگر خداى تعالى إضلال كند، به معنى خلق ضلال و منع از ايمان، امر و نهى و وعد و وعيد و مدح و ذم و ثواب و عقاب باطل شود. و اما معنى ضلال و هُدا در اين آيه: بيشتر اهل علم برآن اند كه مراد به هُدا آن است كه مؤمنان تقبّل كردند و معترف شدند و ايمان آوردند بدان و كافران منكر شدند آن را و جحود كردند؛ آن را هُدا خواند و اين را ضلال. و اضافه آن به خود، بر آن طريق كرد كه بيان كرديم فى اضافة الايمان و الكفر الى السورة؛ چون عند نزول سوره، مؤمنان در ايمان بيفزودند و كافران در كفر. اضافه آن زياده با سوره كرد فى قوله: «وَإِذَا مَا أُنزِلَتْ سُورَةٌ فَمِنْهُم مَّن يَقُولُ أَيُّكُمْ زَادَتْهُ هَذِهِ إِيمَانًا...» [٥] و بر آن طريق كه يكى از ما چيزى خواهد از كسى كه گران آيد بر او دادن آن و ندهد، گويند: فلان بخل فلانا؛ فلان فلان را بخيل بكرد؛ يعنى عند سؤال او، بخل اين ظاهر شد. قوله: «وَمَا يُضِلُّ بِهِ إِلاَّ الْفَاسِقِينَ» [٦] ، يعنى جز به فاسقان و كافران قبول اين امتثال كردن گران نيايد تا ضلال ايشان ظاهر شود.