گردآورى همه نظريات اين مفسّر بزرگ در مسائل كلامى در اين مقاله كوتاه ممكن و ميسور نيست و لذا ما به بخشى از آرا و نظريات او اشاره مى نماييم و مدرك ما در اشاره به جلد و صفحه چاپ بنياد پژوهشهاى اسلامى آستان قدس رضوى است.

١. مراتب توحيد

ابوالفتوح رازى در تفسير آيه: «إِلهُكُمْ إِلهٌ واحِدٌ لا إِلهَ إِلاّ هُوَ الرَّحْمنُ الرَّحِيم» [١] ؛ «خداى شما، خداى يگانه است خدايى جز او نيست او رحمان و رحيم است»، به چهار مرحله از مراحل توحيد اشاره مى كند و آيه را ناظر به بيان همه آنها مى داند و در ضمن تفسير معتقد است، «اله» به معنى «معبود» است. از آنجا كه اين معبود واحد و يكتاست، طبعاً بايد داراى اين مراحل چهارگانه از توحيد باشد و اتفاقاً چنين نيز هست: ١. مثل و نظيرى براى او نيست؛ ٢. تجزّى و تبعّض بر او راه ندارد؛ ٣. در صفات متفرّد است و براى او نظيرى در صفات نيست؛ ٤. او تنها معبود است و معبودى جز او نمى باشد. او اين چهار معنى را از جمله «إِلهٌ واحِدٌ» استفاده مى كند؛ زيرا اگر او داراى نظير و اجزا و همانندى در صفات و يا در معبوديّت بود، ديگر نمى توانست «اله واحد» باشد. آن گاه مى گويد با تفسير اين آيه مى توان ملحدان، ثنويان و ترسايان و طبايعيان و مشبّهيان را ردّ كرد. ما در همه مراحل با او موافقيم، جز يك مرحله و آن اينكه آيه گواه بر توحيد بر عبادت باشد؛ زيرا مبناى اين دلالت، تفسير الوهيّت، به عبوديّت است و طبعاً «اله»

[١] بقره (٢): آيه ١٦٣.