مجموعه مقالات كنگره شيخ ابوالفتوح رازي - جمعي از فضلا و نويسندگان - الصفحة ١٦٠

بطلان جبر

ابوالفتوح رازى پس از اثبات آزادى و اختيار انسان با دلايل عقلى و نقلى، به بطلان جبر مى پردازد و به سبب اهميت موضوع، به تفصيل در اين باب سخن مى گويد. وى در تفسير آيه ٩٥ سوره صافّات: «وَاللَّهُ خَلَقَكُمْ وَمَا تَعْمَلُونَ» گويد: «مجبران به اين آيت تمسك كردند در آنكه افعال بندگان، خلق خداى است و گفتند ما مصدرى است و تقدير آن است كه: وَاللَّهُ خَلَقَكُمْ وَعَمَلكُمْ . گوييم: از اين چند جواب است: يكى آنكه مراد آن است كه: وَاللَّهُ خَلَقَكُمْ وَمَا تَعْمَلُونَ فِيهِ منَ الأجْسام و دليل بر آنكه تأويل بر اين وجه است، قوله تعالى: «أَتَعْبُدُونَ مَا تَنْحِتُونَ» ؛ مى پرستيد آنچه مى تراشيد؟ و معلوم است كه ايشان نَحْتْ نمى پرستيدند و انّما منحوت و چوب تراشيده مى پرستيدند و تقدير در اين كلمه آن است: أَتَعْبُدُونَ مَا تَنْحِتُونَه؟ و مثله قوله: «فَإِذَا هِيَ تَلْقَفُ مَا يَأْفِكُونَ» [١] و معلوم است كه عصا افك ايشان كه عمل ايشان بود، از عرض فرو نمى برد و انما چوب و رسن كه محل افك بود، فرو مى برد و كذلك قوله: «تَلْقَفُ ماصَنَعُوا» [٢] ، أى ما صنعوا فيه، همچنين است: «أَتَعْبُدُونَ مَا تَنْحِتُونَ فيه وَاللَّهُ خَلَقَكُمْ وَمَا تَعْمَلُونَ فيه» [٣] . دليل ديگر بر آن وجه است كه گفتيم، آن است كه مورد آيت مورد ملامت و تفريع است، فى قوله: «أَتَعْبُدُونَ مَا تَنْحِتُونَ» [٤] ؛ خدايانى مى پرستيد كه شما به دست خود مى تراشيد و خداى شما را آفريده است و آنچه شما مى تراشيد از چوب. مراد اين است؛ چه اگر مراد آن بودى كه ايشان گفتند، آيت عذر ايشان بودى، نه