احوال و احكام اين افعال، دليل باشد بر صفات او يك يك .... اين همه افعال محكم و متقن است، دليلِ عالِمى و قادرى كند، و عالمى و قادرى، دليل حىِّ موجِدى كند و وقوع اين افعال بر اين وجوه دون ديگر وجوه، دليل مريدى و كارهى كند و آنكه او حىّ است و آفات در او روا نيست و اين اشيا، مدرك است، دليل مدركى كند و اين افعالى است كه قادر به قدرت بتوان كردن، چه اجسام و الوان و طعوم، دليل آن كند كه فاعلش مخالف اشياست حاصل است بر صفت الهيّت كه بدان مخالف است ذوات را. پس علم به ذات و صفات او به نظر در اين آيه گشايد». [١] ابوالفتوح رازى، آيه ٦٦ سوره ص: «قُلْ إِنَّمَا أَنَا مُنذِرٌ وَمَا مِنْ إِلَهٍ إِلاّ اللَّهُ الْوَاحِدُ الْقَهَّارُ» را دليل براى توحيد بارى تعالى دانسته، مى گويد: «در اين آيت تقرير توحيد قديم تعالى است و تقرير نبوت پيغمبرش محمد مصطفى». [٢]

برهان تمانع

يكى ديگر از ادله اى كه ابوالفتوح رازى بر اثبات توحيد خداوند آورده است، برهان ممانعت است. او در تفسير آيه ٢٣ سوره انبيا: «لَوْ كَانَ فِيهِمَا آلِهَةٌ إِلاّ اللَّهُ لَفَسَدَتَا» گويد: «و اين معنى دليل ممانعت است و متكلمان دليل ممانعت از اينجا گرفته اند، گفتند: دليل بر آنكه خداى تعالى يكى است، آن است كه اگر دو بودى يا بيشتر، ميان ايشان ممانعت ممكن بود و ممتنع نبودى. پس مؤدِّى بودى به آنكه اگر يكى چيزى

[١] روح الجنان، ج ١، ص ٣٩٩ ـ ٤٠٥ .[٢] همان، ج ٩، ص ٣٧٩.