بدون شك يكى از هدفهاى بعثت پيامبران الهى اين است كه زمينه رشد و بالندگى عقل و انديشه آدمى را فراهم آورند؛ چنان كه امام على عليه السلام در نخستين خطبه نهج البلاغه مى فرمايد: «فَبَعثَ فِيهم رُسُلَهُ ... وَ يَثيرُوا لَهم دَفائِنَ العَقولِ ...». بر اين اصل، قرآن كريم پيوسته پيروان خود را به تعقّل وا داشته است. ابوالفتوح رازى در تعريف عقل، ذيل آيه ٤٢ سوره بقره: «أَتَأْمُرُونَ النَّاسَ بِالْبِرِّ وَتَنسَوْنَ أَنفُسَكُمْ وَأَنتُمْ تَتْلُونَ الْكِتَابَ أَفَلاَ تَعْقِلُونَ» گويد: «عَقْل عبارت بود از مجموع علومى كه چون حاصل اند در يكى از ما، از او صحيح بود در علم اكتسابى دخل كردن، و از خداى تعالى نيكو بود كه او را تكليف كند؛ چون ديگر شرايط تكليف حاصل بود ...». [١] همو در تفسير آيه ٢٤٤ سوره بقره: «كَذلِكَ يُبَيِّنُ اللّهُ لَكُمْ آياتِهِ لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ» گويد: «و بگفتيم كه عقل مجموع علومى ضرورى باشد كه به آن فرق كنند از ميان حسن و قبح و به آن ممكن باشد استدلال به شاهد بر غايب». [٢]

نظر و تأمل

ابوالفتوح رازى، تأمل و نظر را در اصول اعتقادى لازم مى داند؛ چنان كه در تفسير آيه ٨٥ سوره نسا: «أَفَلاَ يَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ وَلَوْ كَانَ مِنْ عِندِ غَيْرِ اللّهِ لَوَجَدُواْ فِيهِ اخْتِلاَفًا

[١] روح الجنان، ج ١، ص ١٦٦ ـ ١٦٧.[٢] همان، ج ٢، ص ٢٧٣؛ ج ٦، ص ٣٣٨، يوسف (١٢): آيه ٣.