مجموعه مقالات كنگره شيخ ابوالفتوح رازي - جمعي از فضلا و نويسندگان - الصفحة ١١٥
آفريدند...». [١] بنابر اين بر اساس اين آيات مى توان به دست آورد كه خداوند به سوى خوبى و تقوا هدايت مى نمايد و بر آن امر مى كند و اين انسان است كه با اعمال خود، كفر يا ايمان را كسب و آن را اختيار مى نمايد.
استحقاق ثواب و عقاب
از اختلافات بين مجبّره و اختياريون اين است كه آيا ثواب و عقاب خداوند در روز قيامت به علت استحقاقاتى است كه هر انسان در زندگى دنيوى خود كسب كرده است و يا اين ثواب و عقاب ربطى به اعمال ما ندارد و خداوند هر كس را بخواهد، جزا و هر كس را بخواهد، ثواب مى دهد. غزالى در قواعد العقايد مى نويسد: «خدا مى تواند بدون جرم سابق عذاب كند و بدون انجام كار شايسته ثواب دهد، خلافا للمعتزله؛ چون انسانها ملك او هستند و تصرف در ملك به هر نحو كه بخواهد، ايرادى ندارد؛ زيرا ظلم، تصرف در ملك غير بدون اذن وى است و هيچ چيز درعالم، خارج ازملك او نيست...». [٢] شيخ ابوالفتوح از اين ديدگاه به شدت ناراحت است و در آيات متعددى به نقد اين ديدگاه مى پردازد. وى در تفسير آيه ١٠٣ سوره بقره مى نويسد: «... و در آيه «وَ لَوْ أَنَّهُمْ آمَنُوا وَ اتَّقَوْا لَمَثُوبَةٌ مِنْ عِنْدِ اللّهِ خَيْرٌ لَوْ كانُوا يَعْلَمُونَ» دليل است بر آنكه ثواب و عقاب به استحقاق باشد؛ براى آنكه لفظ ثواب و عقاب، هم از روى وضع لغت و هم از عرف شرع و از هم از جهت اشتقاق دليل مى كند كه معلل باشند به سبب... . پس لفظ ثواب و عقاب دليل مى كند بر آنكه الاّ به استحقاق باشد؛ چنان كه مذهب
[١] قواعد العقائد، ص ١٩٣، ١٩٥، ٢٠٥.[٢] همان، ص ٢٠٨.[٣] بقره (٢): آيه ٢٨ .[٤] آل عمران (٣): آيه ١٠١.[٥] روض الجنان، ج ١، ص ١٨٤ ـ ١٨٥؛ ج ٤، ص ٤٥٥ ـ ٤٥٦.[٦] بقره (٢): آيه ١٨٥.[٧] روض الجنان، ج ٣، ص ٣٥ ـ ٣٦.[٨] بقره (٢): آيه ٧.[٩] بقره (٢): آيه ١٨.[١٠] روض الجنان، ج ١، ص ١١٣ ـ ١١٦؛ ج ١٧، ص ٢٣٤.[١١] آل عمران (٣): آيه ٧٨ .[١٢] روض الجنان، ج ٤، ص ٤٠١.[١٣] روض الجنان، ج ٦، ص ٤ ـ ٦؛ ج ١٧، ص ٣٣٠. ذيل آيه «إِنّا أَرْسَلْناكَ شاهِداً... لِتُؤمِنُوا بِاللّهِ» .[١٤] همان، ج ٧، ص ٢٨٨ ـ ٢٨٩؛ ج ١٥، ص ٢٠٨. ذيل آيه «الشَّيْطانُ أَعْمالَهُمْ فَصَدَّهُمْ عَنِ السَّبِيلِ» .[١٥] انفال (٨): آيه ٣٩.[١٦] روض الجنان، ج ٩، ص ١١٥ ـ ١١٦.[١٧] ابراهيم (١٤): آيه ٢٢.[١٨] روض الجنان، ج ١١، ص ٢٦٧؛ ج ٧، ص ٣١٠ ـ ٣١١، ذيل آيه «ما عِنْدِي ما تَسْتَعْجِلُونَ بِهِ» .[١٩] شعراء (٢٦): آيه ٢٠٠.[٢٠] روض الجنان، ج ١٤، ص ٣٥٨.[٢١] «وَ ما لَكُمْ لا تُؤمِنُونَ بِاللّهِ وَ الرَّسُولُ يَدْعُوكُمْ لِتُؤمِنُوا بِرَبِّكُمْ...» .[٢٢] روض الجنان، ج ١٩، ص ١٥ ـ ١٦.[٢٣] تغابن (٦٤): آيه ٢.[٢٤] روض الجنان، ج ١٩، ص ٢٤٣ و ٢٨٢، آيه «يَتَنَزَّلُ الْأَمْرُ... لِتَعْلَمُوا» .[٢٥] بيّنه (٩٨): آيه ٤.[٢٦] روض الجنان، ج ٢٠، ص ٣٦١ ـ ٣٦٢.[٢٧] قواعد العقائد، ص ٢٠٤.[٢٨] روض الجنان، ج ٢، ص ٩٠.[٢٩] آل عمران (٣): آيه ٥٧.[٣٠] آل عمران (٣): آيه ٨٧.[٣١] آل عمران (١٨٥): آيه ١٨٥.[٣٢] روض الجنان، ج ٤، ص ٣٥٦ و ٤٢١ ـ ٤٢٢؛ ج ٥، ص ١٩٥؛ ج ١٠، ص ٧ ـ ٨ .[٣٣] انعام (٦): آيه ١٦٤.[٣٤] مدثر (٧٤): آيه ٣٨.[٣٥] احقاف (٤٦): آيه ١٤.[٣٦] توبه (٩): آيه ٨٢ .[٣٧] روض الجنان، ج ٦، ص ٣٤٢.[٣٨] انعام (٦): آيه ١٦٤.[٣٩] روض الجنان، ج ٨، ص ١١٥.[٤٠] رعد (١٣): آيه ١١.[٤١] روض الجنان، ج ١١، ص ١٩٧ ـ ١٩٨.[٤٢] حج (٢٢): آيه ١٠.[٤٣] روض الجنان، ج ١٣، ص ٣٠٢.[٤٤] زلزله (٩٩): آيه ٧.[٤٥] يونس (١٠): آيه ٤٤.[٤٦] روض الجنان، ج ١٤، ص ٥٣ ـ ٥٤ .[٤٧] سجده (٣٢): آيه ٤٦.[٤٨] روض الجنان، ج ١٧،ص ٨٨ و ٢٢٩، ذيل آيه ١٥ جاثيه.