مجموعه مقالات كنگره شيخ ابوالفتوح رازي - جمعي از فضلا و نويسندگان - الصفحة ١٠٠

در مقابل، بعضى از آيات مورد استفاده مجبّره قرار گرفته و آنان براى خود به آياتى همچون «فَمَنْ يُرِدِ اللّهُ أَنْ يَهْدِيَهُ يَشْرَحْ صَدْرَهُ لِلاْءِسْلامِ وَ مَنْ يُرِدْ أَنْ يُضِلَّهُ يَجْعَلْ صَدْرَهُ ضَيِّقاً حَرَجاً» [١] استناد كرده اند. ابوالفتوح، كه به كتب اهل سنت احاطه داشته، به نقد آن مى پردازد و مى نويسد: «ظاهر آيه چنان مى نمايد كه مجبّره را تمسكى تمام است به اين آيه در باب جبر، ولى اهل عدل و توحيد را چند وجه است: اول آنكه مراد به هدايت مقدمات ايمان باشد... وجهى دگر آن است كه مراد به هدايت ثواب است و نمودن راه بهشت. بيانش قوله تعالى: «إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّالِحاتِ يَهْدِيهِمْ رَبُّهُمْ بِإِيمانِهِمْ» [٢] ، اى يثيبهم و يهديهم الى طريق الجنة؛ وقوله: «وَ الَّذِينَ قُتِلُوا فِي سَبِيلِ اللّهِ فَلَنْ يُضِلَّ أَعْمالَهُمْ» [٣] «سَيَهْدِيهِمْ وَ يُصْلِحُ بالَهُمْ» [٤] ، و معلوم است كه خداى تعالى مؤمنان را به جزاى ايمان، ايمان ندهد؛ ثواب دهد. و نيز معلوم است كه آن را كه در سبيل خداى كشته باشند، پس از كشتن ايشان ايمان ندهد؛ ثواب دهد و قوله: «يَهْدِي بِهِ اللّهُ مَنِ اتَّبَعَ رِضْوانَهُ سُبُلَ السَّلامِ» [٥] ، و قوله: «وَ الَّذِينَ جاهَدُوا فِينا لَنَهْدِيَنَّهُمْ سُبُلَنا» [٦] ، و امثال اين بسيار است. و مراد به شرح صدر، الطاف و توفيق و بيان و كمال عقل باشد كه از آن به ايمان رسند و از ايمان به ثواب، و اين هر دو وجه معتمد است و نظاير بسيار دارد. و در قرآن وجهى دگر در شرح صدر آن است يا چنان تفسير كنند كه اهل عدل كردند، يا چنان كه مخالفان ما گفتند. اگر چنين تفسير دهند، شبهه زايل باشد، و اگر چنان