سختيهاى پس از آن است و آنچه از صفات پيامبر خدا (ص) در اين باره نقل شده اين است كه: بيشترين خنده آن حضرت تبسّم و كمى از اوقات خنده آهسته بود، و هرگز قهقهه و كركره كه دو نوع خنده صدادار است از آن بزرگوار ديده نشده است.

(٤٦٩١٨- ٤٦٩٠٧) ٥٠- هنگامى كه بر او ستم شود شكيبايى مى‌كند تا خداوند براى او انتقام گيرد، اين روش را به اين سبب برگزيده كه نتايج نيكوى صبر و بردبارى را مى‌داند، و به وعده‌اى كه خداوند در قرآن كريم به صابران داده آگاه است، چنان كه فرموده است: «ذلِكَ وَ مَنْ عاقَبَ بِمِثْلِ ما عُوقِبَ بِهِ ثُمَّ بُغِيَ عَلَيْهِ لَيَنْصُرَنَّهُ» [١] و همچنين‌ «وَ لَئِنْ صَبَرْتُمْ لَهُوَ خَيْرٌ لِلصَّابِرِينَ» [٢].

(٤٦٩٣٥- ٤٦٩١٩) ٥١- نفسش از او در رنج است، مراد از اين، نفس امّاره است كه مسلمان پرهيزگار پيوسته در برابر تمايلاتش پايدارى مى‌كند، و آن را مقهور خويش ساخته زير فرمان خود قرار مى‌دهد، از اين رو مردم از آزار او ايمن و آسوده‌اند.

(٤٦٩٦١- ٤٦٩٣٦) ٥٢- دورى او از ديگران به سبب زهد و بى‌رغبتى او به مال و منالى است كه در دست آنهاست و هم براى دور نگهداشتن خود از آلودگى به اينهاست، و ناشى از برتريجويى و خود بزرگ بينى نيست. همچنين نزديكى و معاشرت او با ديگران به سبب نرمخويى و مهربانى و دلسوزى است. نه اين كه مانند حيله‌گران پست براى رسيدن به خواسته‌هايى قصد نيرنگ و فريب داشته باشد.

صفات و نشانه‌هايى كه از پرهيزگاران در اين جا ذكر شده است، اگر چه ممكن است برخى را با برخى ديگر يكى دانست، ليكن هر كدام در قالب الفاظ جداگانه‌اى آمده و يا اين كه جزء مشابه با صفت ديگرى تركيب شده است.

(٤٧٠٠٤- ٤٦٩٦٢) بارى، اين خطبه از بزرگترين و بليغترين خطبه‌هاى آن حضرت در توصيف پرهيزگاران است و بدين سبب همّام را آن چنان واله و آشفته ساخت كه جان از

[١] سوره حجّ (٢٢) آيه (٦٠) يعنى: هر كس به همان اندازه كه به او ستم شده مجازات كند سپس مورد تعدى قرار گيرد خداوند او را يارى خواهد كرد.

[٢] سوره نحل (١٦) آيه (١٢٦) يعنى: و اگر شكيبايى كنيد اين براى شكيبايان بهتر است.