ترجمه شرح نهج البلاغه

ادامه برگزيده از سخنان آن حضرت

( 1096 ) 96 - از خطبههاى آن حضرت عليه السلام است

امير مؤمنان(ع) در گفتار خود كه فرموده است نحمده تا في الأبدان،

بيان آن حضرت كه فرموده است و لا تنافسوا تا إلى فناء

فرموده است أو ليس لكم في آثار الأولين تا لا يبقون

( 1097 ) 97 - از خطبههاى آن حضرت عليه السلام است

فرموده است الحمد لله تا حقوقه

فرموده است «فلا تطمعوا في غير مقبل»

فرموده است و لا تيأسوا من مدبر

فرموده است ألا إن مثل آل محمد(ص) تا طلع نجم

فرموده است فكأنكم تا پايان خطبه

( 1098 ) 98 - از خطبههاى آن حضرت عليه السلام است كه در آن اشاره به رويدادهاى دشوار آينده مىفرمايد

فرموده است بأوليته وجب أن لا أول له

فرموده است لكأني أنظر إلى ضليل قد نعق بالشام

فرموده است عقدت رايات الفتن المعضلة

فرموده است و عن قليل تلتف القرون بالقرون تا آخر

( 1099 ) 99 - از خطبههاى آن حضرت عليه السلام است كه در همان زمينه ايراد فرمودهاند

فصل اول

فرموده است و رجفت بهم الأرض

فرموده است فأحسنهم حالا من وجد لقدميه موضعا و لنفسه متسعا

نيز از اين خطبه است

فرموده است و سيبتلى أهلك بالموت الأحمر و الجوع الأغبر

( 1100 ) 100 - از خطبههاى آن حضرت عليه السلام است

فصل اول

فرموده است و كل متوقع آت و كل آت قريب دان

نيز از اين خطبه است

فرموده است و كفى بالمرء جهلا أن لا يعرف قدره

فرموده است و إن من أبغض الرجال تا قصد السبيل

فرموده است سائرا بغير دليل

فرموده است إن دعى تا آخر

نيز از اين خطبه است

فرموده است أيها الناس تا الإناء بما فيه

( 1101 ) 101 - از خطبههاى آن حضرت عليه السلام است

فرموده است قاتل بمن أطاعه من عصاه

فرموده است و يبادر بهم الساعة ان تنزل بهم

فرموده است إلا هالكا لا خير فيه

فرموده است فاستدارت رحاهم

فرموده است و استوسقت في قيادها

( 1102 ) 102 - از خطبههاى آن حضرت عليه السلام است

فرموده است حتى بعث محمدا(ص) تا من بعد

فرموده است فما احلولت لكم الدنيا في لذاتها تا من بعد

فرموده است و صادفتموها تا غير موجود

فرموده است و صادقتموها و الله تا آن جا كه فرموده است معدودا

فرموده است الا إن لكل دم ثائرا تا من هرب

فرموده است فإن النازل بهذا المنزل

فرموده است ينقل الردى على ظهره من موضع

فرموده است لرأي يحدثه بعد رأى يريد أن يلصق ما لا يلتصق

فرموده است من قبل أن تشغلوا بأنفسكم

( 1103 ) 103 - از خطبههاى آن حضرت عليه السلام است

بخش اول خطبه

1 - جعله أمنا لمن علقه

2 - و سلما لمن دخله

3 - و برهانا لمن تكلم به

4 - شاهدا لمن خاصم به

5 - نورا يستضاء به

6 - و فهما لمن عقل

7 - و لبا لمن تدبر

8 - و آية لمن توسم

9 - و تبصرة لمن عزم

10 - و عبرة لمن اتعظ

11 - و نجاة لمن صدق

12 - و ثقة لمن توكل

13 - راحة لمن فوض

14 - جنة لمن صبر

15 - أبلج المناهج

16 - و أوضح الولائج

17 - مشرف المنار

18 - مشرق الجواد

19 - مضيء المصابيح

20 - كريم المضمار

21 - رفيع الغاية

22 - جامع الحلبة

23 - متنافس السبقة

24 - شريف الفرسان

25 - التصديق منهاجه

بخشى از اين خطبه است كه در باره پيامبر اكرم(ص) فرموده است

فرموده است حتى أورى تا لحابس

فرموده است فهو أمينك المأمون

فرموده است و أجزه مضاعفات الخير من فضلك

فرموده است أللهم أعلى على بناء البانين بنائه

بخشى ديگر از اين خطبه است كه به ياران خود مىفرمايد

فرموده است و أيم الله تا آخر

( 1104 ) 104 - از خطبههاى آن حضرت عليه السلام است

( 1105 ) 105 - از خطبههاى آن حضرت عليه السلام است كه در آن از رويدادهاى سخت آينده خبر مىدهد

فصل اول

از اين خطبه است كه در باره پيامبر اكرم(ص) فرموده است

نيز از اين خطبه است

فرموده است طبيب دوار بطبه

فرموده است متبع

فرموده است فهم فى ذلك

فرموده است قد انجابت السرائر لأهل البصائر

فرموده است و وضحت محجة الحق لخابطها

فرموده است و اسفرت الساعة عن وجهها

فرموده است و ظهرت العلامة لمتوسمها

فرموده است ما لي أراكم أشباحا بلا أرواح

فرموده است و أرواحا بلا أشباح

فرموده است و نساكا بلاصلاح

فرموده است و تجارا بلا أرباح

فرموده است و أيقاظا نوما

فرموده است و شهودا غيبا

فرموده است و ناظرة عمياء

فرموده است و سامعة صماء

فرموده است و ناطقة بكماء

فرموده است راية ضلالة

فرموده است قائدها خارج عن الملة

فرموده است فلا يبقى يومئذ منكم إلا ثفالة كثفالة القدر

فرموده است و لكل أجل كتاب و لكل غيبة إياب

فرموده است و ليجمع شمله

فرموده است و لقد فلق لكم الأمر فلق الخزرة

فرموده است فعند ذلك

فرموده است و عظمت الطاغية

فرموده است و صال الدهر صيال السبع العقور

فرموده است و نواخى الناس على الفجور

فرموده است فإذا كان ذلك، كان الولد غيظا

فرموده است و المطر قيظا

فرموده است و كان أهل ذلك الزمان تا أمواتا

( 1106 ) 106 - از خطبههاى آن حضرت عليه السلام است

بخش اول

1 - كل شيء خاضع له

2 - قيام كل شيء به

3 - غنى كل فقير

4 - عز كل ذليل

5 - و قوة كل ضعيف

6 - مفزع كل ملهوف

7 - من تكلم سمع نطفه 8 - من سكت علم سره

9 - و من عاش فعليه رزقه 10 - و من مات فإليه منقلبه

11 - لم ترك العيون فتخبر عنك

12 - لم تخلق الخلق لوحشة

13 - و لا استعملتهم لمنفعة

14 - و لا يسبقك من طلبت

15 - و لا يفلتك من أخذت

16 - و لا ينقص سلطانك من عصاك 17 - و لا يزيد فى ملكك من أطاعك

18 - و لا يرد امرك من سخط قضاءك

19 - و لا يستغنى عنك من تولى عن أمرك

20 - كل سر عندك علانية 21 - و كل غيب عندك شهادة

22 - أنت الأبد فلا أمد لك

23 - و أنت المنتهى فلا محيص عنك 24 - و أنت الموعد فلا منجا منك إلا إليك

25 - بيدك ناصية كل دابة

26 - و إليك مصير كل نسمة

بخشى از اين خطبه است

فرموده است و إنهم على مكانتهم منك تا آخر

امام(ع) در جمله«و قلة غفلتهم عن أمرك»

بخش دوم اين خطبه است

2 - بحسن بلائك عند خلقك خلقت دارا

3 - فلا الداعى أجابوا تا بواعظ

فرموده است من عشق شيئا أعشى بصره و أمرض قلبه

4 - فرموده است و هو يرى المأخوذين على الغرة،

5 - فرموده است و المرء قد غلقت رهونه بها

6 - و أسلموه فيه الى عمله

بخش سوم اين خطبه است

بخشى از اين خطبه است كه در توصيف پيامبر اكرم(ص) ايراد فرموده است

منظور امام(ع) از فأعرض عنها بقلبه

پس از اين فرموده است ناصرنا و محبنا تا آخر

( 1107 ) 107 - از خطبههاى آن حضرت عليه السلام است

امام(ع) در اين خطبه به برترين وسايلى كه انسان را به خداوند سبحان نزديك مىگرداند

1 - التصديق برسوله

2 - الجهاد فى سبيله

3 - كلمة الإخلاص

4 - إقامة الصلاة

5 - إيتاء الزكاة

6 - صوم شهر رمضان

7 - حج البيت و اعتماره

8 - صلة الرحم

1 - مثراة في المال

2 - منساة فى الأجل

9 - صدقة السر

10 - صدقة العلانية

11 - صنائع المعروف

به ذكر امورى كه ايمان را در دل استوار و پايدار مىسازد، مىپردازد كه عبارت است از

1 - الاندفاع في ذكر الله

2 - الرغبة فيما وعد المتقين

3 - الاقتداء بهدي النبي(ص)

4 - اتباع سنته(ص)

5 - تعلم القرآن

6 - الاستشفاء بنوره

7 - حسن تلاوته

( 1108 ) 108 - از خطبههاى آن حضرت عليه السلام است

1 - واژه حلاوت(شيرينى) و خضرت(سبزى) را كه به حس ذايقه و باصره تعلق دارد، براى هر چه نفس از آن شكفته مىشود و لذت مىبرد، استعاره فرموده است،

2 - دنيا را چنين توصيف فرموده است كه در لابلاى شهوتها قرار گرفته و محفوف به آنهاست،

3 - امام(ع) واژههاى غراره و غواله را كه به معناى بسيار فريبكار و حيلهگر مىباشد براى توصيف دنيا استعاره فرموده است،

4 - معناى گفتار امام(ع) از جمله لا تعدوا تا مقتدرا

5 - امام(ع) از حزن و اندوهى كه در پى هر شادى و سرور است، به اشك تعبير فرموده،

6 - دليل اين كه امام(ع) در جمله و لا يمسى منها في جناح أمن إلا أصبح على قوادم خوف در تشبيه دنيا به ذكر جناح اكتفا فرموده

7 - در جمله لا خير في شيء من أزوادها إلا التقوى

8 - من أقل منها استكثر مما يؤمنه

9 - واژه عذب(گوارايى) و حلو(شيرينى) را براى لذات دنيا،

10 - واژههاى غذاء و سمام را براى لذات دنيا استعاره آورده است،

11 - امام(ع) پس از آن كه از بدگويى دنيا و بر شمردن زشتيهاى آن،

12 - فجاءوها كما فارقوها

( 1109 ) 109 - از خطبههاى آن حضرت عليه السلام است كه در باره فرشته مرگ ايراد فرموده است

( 1110 ) 110 - از خطبههاى آن حضرت عليه السلام است

1 - از آغاز خطبه تا انقطاع السير

ثالثا - أنها هانت على ربها

فرموده است و ما يمنع أحدكم أن يستقبل اخاه تا آخر

( 1111 ) 111 - از خطبههاى آن حضرت عليه السلام است

امام(ع) به دو اعتبار خطبه را با حمد و سپاس خداوند آغاز فرموده است

2 - اين كه امام(ع) خداوند را در برابر نعمت و بلا يكسان ستايش مىكند،

3 - امام(ع) گوشزد مىفرمايد كه براى تربيت و تهذيب نفس و رام كردن آن،

4 - امام(ع) تذكار مىدهد، كه درخواست آمرزش از خداوند براى هر گناه كوچك و بزرگ واجب است

5 - دليل اين كه امام(ع) ايمان كسى را كه ناديدهها را ديده و به آنچه وعده داده شده آگاه گرديده،

6 - اين كه ذكر شهادتين يا اقرار به وحدانيت خداوند و نبوت پيامبر(ص) گفتار و عمل را بالا مىبرد

7 - چون منظور آن حضرت از اين كه تقوا توشه و پناه است،

8 - در جمله دعا إليها أسمع داع

9 - وجود تقوا در دوستان خدا آثار و نشانههايى دارد

10 - امام(ع) نخست بطور اجمال، به ذكر عيبها و زشتيهاى دنيا پرداخته و مىفرمايد

11 - امام(ع) با اظهار شگفتى و ذكر سبحان الله بر سبيل تعجب، شادى دنيا را فريبنده،

12 - منظور امام(ع) از اين كه فرموده است أنه ليس شيء من الشر إلا عقابه تا واژه سماعه

13 - امام(ع) هشدار مىدهد كه مردم رفتن به دنبال كسب روزى را بر اشتغال به اداى واجبات الهى ترجيح ندهند

14 - امام(ع) تذكر مىدهد كه لازم است بر ايام عمر محافظت، و آن را صرف كار آخرت كنند،

15 - امام(ع) سخنان خود را به منظور استفاده از انوار تابان قرآن با ذكر آيهاى از آن پايان داده است

( 1112 ) 112 - از خطبههاى آن حضرت عليه السلام است كه در طلب باران ايراد فرموده است

( 1113 ) 113 - از خطبههاى آن حضرت عليه السلام است

بخش اول

از اين خطبه است

( 1114 ) 114 - از سخنان آن حضرت عليه السلام است

فرموده است تكرمون بالله على عباده

( 1115 ) 115 - از سخنان آن حضرت عليه السلام است

( 1116 ) 116 - از سخنان آن حضرت عليه السلام است

( 1117 ) 117 - از سخنان آن حضرت عليه السلام است

فرموده است من أخذ بها لحق

فرموده است ألا و إن اللسان تا آخر،

( 1118 ) 118 - از خطبههاى آن حضرت عليه السلام است

فرموده است لكانت الوثقى،

فرموده است و لكن بمن؟

فرموده است و أخذوا بأطراف الأرض،

فرموده است لا يبشرون بالاحياء و لا يعزون بالموتى(عن القتلى)

منظور از غبرة الخاشعين

( 1119 ) 119 - از سخنان آن حضرت عليه السلام است

فرموده است هذا أمر ظاهره إيمان

فرموده است و لكنا إنما أصبحنا نقاتل إخواننا في الإسلام تا آخر،

( 1120 ) 120 - از سخنان آن حضرت عليه السلام است اين گفتار را هنگام نبرد براى ياران خود ايراد فرموده است

فرموده است إن الموت طالب حثيث تا إن أكرم الموت القتل،

( 1121 ) 121 - از سخنان آن حضرت عليه السلام است اين گفتار را در تشويق يارانش به جهاد ايراد فرموده است

فرموده است قد خليتم و الطريق،

( 1122 ) 122 - از سخنان آن حضرت عليه السلام است كه در ترغيب ياران خود به جهاد ايراد فرموده است

8 - اين كه فرموده است لا تجعلوها تا منكم

9 - فرموده است أجزء امرؤ قرنه

10 - آسى أخاه بنفسه

اين كه فرموده است رائح إلى الله كالظمآن يرد الماء

( 1123 ) 123 - از سخنان آن حضرت عليه السلام است اين گفتار را در باره حكميت ايراد فرموده است

فرموده است و أما قولكم تا لأول الغى

فرموده است و لا تؤخذ بأكظامها فتعجل تا آخر،

فرموده است إن أفضل الناس تا و زاده

فرموده است و إن نقصه و كرثه

فرموده است فأين يتاه بكم؟

فرموده است ما أنتم بوثيقة مقصود بعروة وثيقة

فرموده است يوما أناديكم

فرموده است فلا أحرار صدق عند النداء،

( 1124 ) 124 - از سخنان آن حضرت عليه السلام است

أ تأمرونى أطلب النصر بالجور،

فرموده است يرفع صاحبه في الدنيا،

( 1125 ) 125 - از سخنان آن حضرت عليه السلام است اين گفتار نيز در باره خوارج است

فرموده است فإن أبيتم تا و ضللت

فرموده است فلم تضللون عامة امة محمد(ص) بضلالي،

فرموده است و قد علمتم تا بين أهله

فرموده است و لو كان تحت عما متي هذه

فرموده است و إنما حكم الحكمان

فرموده است فلم آت - لا أبا لكم - بجرا تا آخر

( 1126 ) 126 - از سخنان آن حضرت عليه السلام است از حوادث سختى كه در بصره روى خواهد داد خبر مىدهد

فرموده است أنا كاب الدنيا لوجهها

( 1127 ) 127 - از سخنان آن حضرت عليه السلام است به احوال تركان مغول اشاره فرموده است

( 1128 ) 128 - از سخنان آن حضرت عليه السلام است در باره پيمانهها و ترازوهاست

امام(ع) با بيان فرب دائب مضيع و كادح خاسر هشدار داده است،

فرموده است و قد أصبحتم تا إقبالا

فرموده است اضرب بطرفك تا وقرا

فرموده است أين خياركم تا مذاهبهم

فرموده است أ ليس تا المنغصة

فرموده است و هل خلقتم تا عن ذكرهم

فرموده است لا تلتقي بذمهم الشفتان،

فرموده است أ فبهذا

( 1129 ) 129 - از سخنان آن حضرت عليه السلام است به ابا ذر رحمة الله هنگامى كه به ربذه تبعيد شد، چنين فرمود

فرموده است إنك غضبت لله،

فرموده است إن القوم خافوك على دنياهم

فرموده است فاترك تا منعوك

فرموده است ستعلم من الرابح غدا و الأكثر حسدا

فرموده است و لو ان السماوات تا مخرجا

( 1130 ) 130 - از سخنان آن حضرت عليه السلام است

فرموده است و قد علمتم تا آخر

( 1131 ) 131 - از سخنان آن حضرت عليه السلام است

بخش اول

فرموده است شهادة يوافق فيها تا آخر

نيز بخشى از اين خطبه است

فرموده است فلا يغرنك تا و أمن العواقب

فرموده است طول أمل

فرموده است أ ما رأيتم؟

فرموده است فمن اشعر التقوى قلبه

( 1132 ) 132 - از خطبههاى آن حضرت عليه السلام است

بخش اول

فرموده است و قذفت إليه السموات و الأرضون مقاليدها

فرموده است و آتت، تا آخر

از اين خطبه است

نيز از اين خطبه است

فرموده است أرسله تا الألسن

فرموده است فقفى به الرسل

نيز از اين خطبه است

1 - اين كه دنيا غايت نظر كوردلان و منتهاى هدف آنان است،

2 - و البصير ينفذها بصره،

3 - فالبصير منها شاخص،

4 - و البصير منها متزود

نيز از اين خطبه است

فرموده است و إنما ذلك

امام(ع) پس از آن به شرح زير به ذكر اوصاف اين حكمت مىپردازد

1 - أنها حياة للقلب الميت،

2 - امام(ع) واژه بصر را براى حكمت استعاره كرده

3 - اين كه فرموده است همه توانگرى و بىنيازى و سلامت در اين حكمت است،

فرموده است كتاب الله

فرموده است قد اصطلحتم تا آخر

فرموده است و نبت المرعى على دمنكم

فرموده است تصافيتم على حب الآمال،

فرموده است و تعاديتم فى كسب الأموال

فرموده است لقد استهام بكم الخبيث

( 1133 ) 133 - از سخنان آن حضرت عليه السلام است در هنگامى كه عمر بن خطاب در باره رفتن خود به جنگ با روميان با آن حضرت مشورت كرد، امام(ع) چنين فرمود

فرموده است و قد توكل الله تا لا يموت

فرموده است و الذي نصرهم تا پايان مقدمه،

فرموده است إنك متى تسر تا آخر خطبه

( 1134 ) 134 - از سخنان آن حضرت عليه السلام است

فرموده است ابلغ جهدك

( 1135 ) 135 - از سخنان آن حضرت عليه السلام است

فرموده است و ليس أمري و أمركم واحدا

( 1136 ) 136 - از سخنان امام عليه السلام است در باره چگونگى هدف طلحه و زبير ايراد فرموده است

بخش اول

چون عبارت و الله تا آن جا كه فرموده است و لا لبس على

و إنها للفئة الباغية فيها الحما و الحمة،

فرموده است و إن الأمر لواضح تا شغبه

از اين خطبه است

فرموده است فأقبلتم تا فجذبتموها

فرموده است أللهم تا على

فرموده است فاحلل

فرموده است و لقد استثبتهما تا الوقاع

فرموده است فغمط تا آخر

( 1137 ) 137 - از خطبههاى آن حضرت عليه السلام است در آن به رويدادهاى مهم آينده اشاره مىفرمايد

بخش اول

فرموده است يعطف الهوى على الهدى

بخشى از اين خطبه است

فرموده است حتى تقوم الحرب بكم على ساق تا عاقبتها

جمله مملوة أخلافها

فرموده است حلوا رضاعها،

فرموده است ألا و في غد،

فرموده است و سيأتى غد بما لا تعرفون

فرموده است يأخذ الوالى من غيرها عمالها

فرموده است و تخرج الأرض أفاليذ كبدها

فرموده است و تلقى إليه سلما مقاليدها

بخشى از اين خطبه است

( 1138 ) 138 - از سخنان آن حضرت عليه السلام است در هنگام شورا ايراد فرموده است

فرموده است لن يسرع أحد تا و عائدة كرم

فرموده است حتى يكون بعضكم تا الجهالة

( 1139 ) 139 - از سخنان آن حضرت عليه السلام است كه در نهى از غيبت بيان فرموده است

فرموده است فكيف بالغائب

( 1140 ) 140 - از سخنان آن حضرت عليه السلام است

فرموده است و باطل ذلك يبور و الله سميع و شهيد

فرموده است أما إنه ليس بين الباطل و الحق إلا أربع أصابع،

( 1141 ) 141 - از سخنان آن حضرت عليه السلام است

فرموده است ما أجود يده

سپس امام(ع) در اين گفتار خود كه فإن فوزا بهذه الخصال تا آخر خطبه

( 1142 ) 142 - از سخنان آن حضرت عليه السلام است كه در طلب باران ايراد فرموده است

فرموده است أللهم تا آخر

فرموده است و لا تخاطبنا بذنوبنا،

( 1143 ) 143 - از خطبههاى آن حضرت عليه السلام است

بخش اول

فرموده است بعث رسله تا سبيل الحق

فرموده است ألا إن الله تا بواء

فرموده است بنا يستعطى الهدى و يستجلى العمى

فرموده است إن الأئمة من قريش تا آخر

منظور از جمله لا تصلح على سواهم

بخشى از اين خطبه است

فرموده است كأني أنظر إلى فاسقهم

( 1144 ) 144 - از خطبههاى آن حضرت عليه السلام است

بخش اول

فرموده است لا تنالون نعمة إلا بفراق اخرى

از اين خطبه است

( 1145 ) 145 - از سخنان آن حضرت عليه السلام است

فرموده است إن هذا الأمر تا بالاجتماع

فرموده است و ناصر جنده

فرموده است لم يجتمع بحذافيره أبدا

فرموده است فكن قطبا

فرموده است فإنك إن شخصت تا فيك

فرموده است فاما ما ذكرت من مسير القوم تا آخر

فرموده است و اما ما ذكرت من عددهم تا آخر

( 1146 ) 146 - از سخنان آن حضرت عليه السلام است

1 -(ليعلم العباد ربهم إذ جهلوه)

2 -(و ليقروا به إذ جحدوه، و ليثبتوه بعد إذ أنكروه)

فرموده است سيأتى تا المنكر

فرموده است و ليس عند أهل تا حفظته

فرموده است فالكتاب تا و إن اجتمعتا

فرموده است فاجتمع القوم على الفرقة

فرموده است كأنهم أئمة الكتاب

فرموده است و من قبل ما مثلوا بالصالحين

فرموده است و إنما هلك تا آجالهم

فرموده است حتى نزل بهم الموعود تا خائف

فرموده است و إنه لا ينبغي لمن عرف تا و موت الجهل

فرموده است هم الذين يخبركم حكمهم عن علمهم تا باطنهم

فرموده است لا يخالفون الدين تا فيه

فرموده است فهو بينهم شاهد صادق تا آخر

( 1147 ) 147 - از سخنان آن حضرت عليه السلام است كه در باره مردم بصره بيان فرموده است

فرموده است لا يمتان تا بسبب

فرموده است كل واحد منهما حامل ضب لصاحبه

فرموده است قد قامت الفئة الباغية

فرموده است فأين المحتسبون و قد سنت لهم السنن

فرموده است و قدم لهم الخبر

فرموده است و لكل ضلة علة

فرموده است و الله لا أكون تا آخر

( 1148 ) 148 - از سخنان آن حضرت عليه السلام است كه پيش از وفاتش ايراد فرموده است

فرموده است و الهرب منه موافاته

فرموده است كم أطردت الأيام

فرموده است و خلاكم ذم

فرموده است ما لم تشردوا

فرموده است فإنا كنا فى أفياء أغصان تا مخطها

فرموده است فإنما كنت جارا جاوركم بدني أياما

فرموده است و ستعقبون

فرموده است فإنه أوعظ للمعتبرين من المنطق البليغ

فرموده است غدا ترون أيامى تا آخر

149 - از خطبههاى آن حضرت عليه السلام است كه در باره فتنهها و حوادث سخت آينده ايراد فرموده است

بخش اول

فرموده است و أخذوا يمينا و شمالا تا الرشد

فرموده است فلا تستعجلوا ما هو كائن مرصد

فرموده است فكم من مستعجل تا لم يدركه

فرموده است ألا و إن من أدركها منا تا نظره

فرموده است ثم ليشحذن فيها قوم تا آخر

از اين خطبه است

فرموده است و طال الأمد بهم ليستكملوا الخزى تا حتى إذا

فرموده است حتى إذا اخلولق الأجل

فرموده است و استراح قوم إلى الفتن

فرموده است لم يمنوا

فرموده است حتى إذا قبض الله رسوله تا رجع

فرموده است رجع قوم على الأعقاب تا آخر

فرموده است و نقلوا البناء عن رص أساسه فبنوه في غير موضعه

فرموده است قد ماروا في الحيرة

فرموده است من منقطع إلى الدنيا تا آخر

( 1150 ) 150 - از خطبههاى آن حضرت عليه السلام است

بخش اول

فرموده است أضاءت به البلاد بعد الضلالة

فرموده است و عن قليل تا عند اللقاء

فرموده است ثم يأتي بعد ذلك طالع الفتنه الرجوف

فرموده است يضيع فى غبارها الوحدان و يهلك فى طريقها الركبان ص

بخشى از اين خطبه است

فرموده است بين قتيل تا مستجير

فرموده است يختلون تا و بغرور الإيمان

فرموده است و أقدموا على الله مظلومين

( 1151 ) 151 - از خطبههاى آن حضرت عليه السلام است

بخش اول

سوم اين كه خداوند متعال هيچ گونه شبيه و مانند ندارد، امام(ع) در آن جا كه فرموده و باشتباههم على أنه لا شبيه له به

چهارم اين كه أن المشاعر لا تستلمه

فرموده است لافتراق الصانع و المصنوع تا و المربوب

سيزدهم فرموده است بان من الأشياء بالقهر لها و القدرة عليها تا إليه

فرموده است و من عده فقد أبطل أزله

هفدهم اين كه فرموده است عالم إذ لا معلوم تا مقدور

از اين خطبه است

فرموده است و اعتدل مائل

فرموده است و انتظرنا الغير انتظار المجدب المطر

فرموده است لا يدخل الجنة إلا من عرفهم و عرفوه

( 1152 ) 152 - از خطبههاى آن حضرت عليه السلام است

بخش اول

از اين خطبه است

بقيه خطبه پيش

فرموده است اعقل ذلك،

فرموده است إن البهائم همها بطونها

فرموده است إن السباع همها العدوان على غيرها

فرموده است و إن النساء همهن زينة الحياة الدنيا و الفساد فيها

( 1153 ) 153 - از خطبههاى آن حضرت عليه السلام است

بخش اول

فرموده است قد خاضوا بحار الفتن

فرموده است لا تؤتى البيوت إلا من أبوابها

از اين خطبه است

1 - فيهم كرائم الإيمان

2 - هم كنوز الرحمان

فرموده است فإنه منها قدم و إليها ينقلب

فرموده است و اعلم أن لكل ظاهر باطنا تا و يبغض بدنه

فرموده است و اعلم أن لكل عمل نباتا

( 1154 ) 154 - از خطبههاى آن حضرت است كه در آن از شگفتيهاى آفرينش خفاش ياد مىفرمايد

5 - ديگر ذكر حق در جمله هو الله الملك الحق است،

8 - فرموده است خلق الخلق تا معين،

فرموده است و تصل بعلانية برهان الشمس إلى معارفها

( 1155 ) 155 - از خطبههاى آن حضرت عليه السلام است كه در آن مردم بصره را مخاطب ساخته و از پيشامدهاى سخت آينده آنان را آگاه مىكند

بخش اول

فرموده است عند ذلك

فرموده است و لو دعيت تا آخر

فرموده است و لها بعد حرمتها الاولى

فرموده است و الحساب على الله

بخشى از اين خطبه است

فرموده است و بالموت تختم الدنيا

فرموده است و بالدنيا تحرز الآخرة

فرموده است بالقيامة تزلف الجنة للمتقين و تبرز الجحيم للغاوين

فرموده است و إن الخلق لا مقصر لهم عن القيامة تا آخر

بخشى ديگر از اين خطبه است

فرموده است و إن الأمر بالمعروف و النهى عن المنكر تا من رزق

( 1156 ) 156 - از خطبههاى آن حضرت عليه السلام است

فرموده است متظاهرة أعلامه

فرموده است و إنما أنتم كركب تا آخر

( 1157 ) 157 - از خطبههاى آن حضرت عليه السلام است

بخش اول ص

از اين خطبه است

( 1158 ) 158 - از خطبههاى آن حضرت عليه السلام است

( 1159 ) 159 - از خطبههاى آن حضرت عليه السلام است

بخش اول

فرموده است يقضى بعلم

فرموده است و يعفو بحلم

از اين خطبه است

فرموده است يدعي بزعمه أنه يرجو الله

فرموده است كذب و العظيم

فرموده است ما باله تا عرف رجاءه في عمله

فرموده است يرجو الله في الكبير تا يعطى الرب

فرموده است فيعطى العبد ما لا يعطى الرب

فرموده است فما بال الله تا لعباده

فرموده است أ تخاف تا موضعا

فرموده است و كذلك إن هو خاف تا يعطى ربه

فرموده است فجعل تا وعدا

فرموده است و كذلك من عظمت الدنيا تا آخر

اين كه فرموده است و الله ما سأله إلا خبزا ( 33112 - 32923 )

فرموده است و علم أن الله أبغض شيئا تا فصغر

فرموده است و لقد كان(ص) يأكل على الأرض و يجلس جلسة العبيد

فرموده است فأعرض عن الدنيا بقلبه تا و أن يذكر عنده

فرموده است فلينظر ناظر تا أقرب الناس إليه

فرموده است فإن الله جعل محمدا(ص) تا داعى ربه

فرموده است فعند الصباح يحمد القوم السرى

( 1160 ) 160 - از خطبههاى آن حضرت عليه السلام است

شرح ( 33583 - 33414 )

فرموده است فغضوا

( 1161 ) 161 - از سخنان آن حضرت عليه السلام است

فرموده است و لك بعد تا استعملت

فرموده است أما الاستبداد

فرموده است و الحكم الله و المعود إليه

فرموده است فلقد أضحكني ألدهر بعد إبكائه

فرموده است حاول القوم تا ينبوعه

فرموده است فإن ترتفع تا آخر

( 1162 ) 162 - از خطبههاى آن حضرت عليه السلام است

بخش اول

1 - فرموده است خالق العباد تا النجاد

فرموده است هو الأول لم يزل و الباقي بلا أجل

فرموده است و تعقبه الشمس

فرموده است من إقبال ليل

فرموده است بل خلق ما خلق فأقام حده

بخشى از اين خطبه است

( 1163 ) 163 - از سخنان آن حضرت عليه السلام است

فرموده است ما كان بالمدينة فلا أجل فيه تا آخر

( 1164 ) 164 - از خطبههاى آن حضرت عليه السلام است، در آن شگفتيهاى آفرينش طاوس را بيان مىفرمايد

بخش اول

فرموده است و لو كان كزعم من يزعم تا المنجس

سپس فرموده است فإن شبهته بما تا كل ربيع

بخشى از اين خطبه است كه در اوصاف بهشت است

فرموده است فلو رميت ببصر قلبك

فرموده است ثم قوم لم تزل الكرامة تا الأسفار

فرموده است فلو شغلت قلبك

( 1165 ) 165 - از سخنان آن حضرت عليه السلام است

بخش اول

بخشى از اين خطبه است

فرموده است فمنهم آخذ بغصن

فرموده است على أن الله سيجمعهم

پس از اين فرموده است يذعذعهم الله في بطون أوديته، ثم يسلكهم ينابيع فى الأرض

( 1166 ) 166 - از خطبههاى آن حضرت عليه السلام است

فرموده است لا يحل أذى المسلم الا بما يجب

( 1167 ) 167 - از سخنان آن حضرت عليه السلام است

فرموده است إني لست أجهل ما تعلمون

فرموده است فاهدءو عنى و انظروا ما ذا يأتيكم به من أمري

اما اين كه فرموده است و سأمسك الأمر ما استمسك تا آخر

( 1168 ) 168 - از خطبههاى آن حضرت عليه السلام است كه هنگام رفتن اصحاب جمل به بصره ايراد فرموده است

فرموده است إن الله بعث تا هالك

فرموده است لا يهلك عنه إلا هالك

فرموده است و إن المبتدعات المشبهات إلا ما حفظ الله

فرموده است إلا ما حفظ الله

فرموده است إن هؤلاء قد تمالاؤا

فرموده است إنما طلبوا تا عليه

فرموده است فأرادوا رد الأمور على أدبارها

( 1169 ) 169 - از سخنان آن حضرت عليه السلام است كه خطاب به يكى از اعراب بصره فرموده است

شرح ( 36087 - 35960 )

( 1170 ) 170 - از سخنان آن حضرت عليه السلام است كه در هنگامى كه تصميم گرفت با سپاه شام در صفين روبرو شود ايراد فرموده است

( 1171 ) 171 - از خطبههاى آن حضرت عليه السلام است

بخش اول

بخشى از اين خطبه است

فرموده است و أنا أخص و أقرب

فرموده است ثم قالوا تا آخر

بخشى از اين خطبه است كه در باره اصحاب جمل است

فرموده است دع تا آخر

( 1172 ) 172 - از خطبههاى آن حضرت عليه السلام است

فرموده است و قد فتح باب الحرب تا غيرا

فرموده است و لا يحمل هذا العلم إلا أهل البصر

( 1173 ) 173 - از خطبههاى آن حضرت عليه السلام است، كه در باره طلحة بن عبيد الله ايراد فرموده است

فرموده است و قد كنت تا النصر

فرموده است و الله ما استعجل تا و يقع الشك

فرموده است و و الله ما صنع في أمر عثمان تا آخر

( 1174 ) 174 - از خطبههاى آن حضرت عليه السلام است

فرموده است و إنما هي كالمعلوفة

فرموده است و لكن أخاف أن تكفروا في برسول الله(ص)

( 1175 ) 175 - از خطبههاى آن حضرت عليه السلام است

فرموده است و لا تسئلوا به خلقه

فرموده است إنه(فإنه خ) ما توجه العباد إلى الله بمثله

فرموده است فإنه لا ينادي مناد يوم القيامة تا آخر

فرموده است و اخرجوا إلى الله تا وظائفه

فرموده است و إني متكلم بعدة الله و حجته

فرموده است فإن اللسان جموح بصاحبه

فرموده است لأن المؤمن تا و ما ذا عليه

فرموده است فمن استطاع تا فليفعل

فرموده است و اعلموا تا حرم عليكم

فرموده است و لكن الحلال ما أحل الله و الحرام ما حرم الله

فرموده است و قد جربتم الامور و ضرستموها تا الأمر الواضح

فرموده است من لم ينفعه تا من أمامه

فرموده است من أمامه

فرموده است حتى يعرف ما أنكر و ينكر ما عرف

فرموده است إن الله سبحانه لم يعظ أحدا بمثل هذا القران

فرموده است مع أنه قد ذهب المتذكرون

فرموده است و كان من نفسه في شغل تا آخر

( 1176 ) 176 - از سخنان آن حضرت عليه السلام در باره حكمين است

فرموده است و قد سبق استثناؤنا

فرموده است و الثقة في أيدينا لأنفسنا

( 1177 ) 177 - از خطبههاى آن حضرت عليه السلام است

1 - لا يشغله شأن عن شأن

2 - لا يغيره زمان

3 - و لا يحويه مكان

4 - و لا يصفه لسان

5 - و لا يعزب عنه عدد قطر الماء تا الأحداق

اول - غير معدول به است

دوم - و لا مشكوك فيه

سوم - و لا مكفور دينه

چهارم - و لا مجحود تكوينه

1 - او پسنديده و برگزيده خداوند از ميان خلايق است،

2 - المعتام لشرح حقائقه

3 - المختص بعقائل كراماته

4 - و المصطفى لكرائم رسالاته

5 - الموضحة به أشراط الهدى

6 - المجلو به غربيب العمى

فرموده است و لو أن الناس تا كل فاسد

فرموده است و إني لأخشى عليكم أن تكونوا في فترة

فرموده است و قد كانت امور تا محمودين

فرموده است و لئن رد عليكم امركم

فرموده است و لو أشاء أن أقول لقلت

فرموده است عفا الله عما سلف

( 1178 ) 178 - از سخنان آن حضرت عليه السلام است

فرموده است أ فأعبد ما لا أرى؟

فرموده است لا تدركه العيون تا آخر

1 - قريب من الأشياء غير ملامس

2 - بعيد منها غير مباين

3 - متكلم بلا روية

4 - مريد بلا همة

5 - صانع بلا جارحة،

6 - لطيف لا يوصف بالخفاء

7 - رحيم لا يوصف بالرقة

8 - تعنو الوجوه لعظمته و تجب القلوب من مخافته

( 1179 ) 179 - از سخنان آن حضرت عليه السلام است كه در سرزنش ياران خود بيان فرموده است

فرموده است و على ابتلائي بكم

فرموده است إذا أمرت تا نكصتم

فرموده است إلى مشاقة

فرموده است لا أبا لغيركم

فرموده است و ليأتينى

فرموده است أ و ليس عجبا تا و تختلفون على

فرموده است إنه لا يخرج تا فترضونه

فرموده است قد دارستكم الكتاب تا مججتم

فرموده است لو كان الأعمى يستيقظ

( 1180 ) 180 - از سخنان آن حضرت عليه السلام است

فرموده است و هو غدا متبرئ منهم و متخل عنهم

فرموده است فحسبهم بخروجهم من الهدى

( 1181 ) 181 - از خطبههاى آن حضرت عليه السلام است

بخش اول

فرموده است الحمد لله تا الأمر

فرموده است و لو لا إقرارهن تا و العمل الصالح من خلقه

فرموده است و جعل نجومها تا الأقطار

فرموده است لم يمنع تا القمر

فرموده است فسبحان تا فى بطنها

جمله و ما تلاشت عنه بروق الغمام

1 - أنه لا يدرك بوهم،

2 - أنه الا يقدر بفهم،

3 - و لا يشغله سائل

4 - و لا ينقصه نائل

5 - لا يبصر بعين،

6 - و لا يحد بأين،

7 - و لا يوصف بالأزواج

8 - و لا يخلق بعلاج

9 - و لا يدرك بالحواس

10 - و لا يقاس بالناس

11 - اين كه خداوند بدون وسيله نطق و كام سخن مىگويد

فرموده است أضاء بنوره كل ظلام

فرموده است و أظلم بنوره كل نور

از اين خطبه است

فرموده است فهو مغترب اذا اغترب الإسلام

فرموده است بقية من بقايا حجته

فرموده است أيها الناس تا تستوسقوا

فرموده است لله أنتم!! تا السبيل

( 1182 ) 182 - از خطبههاى آن حضرت عليه السلام است

بخش اول

فرموده است و ما أعد الله

فرموده است أحمده إلى نفسه كما استحمد إلى خلقه

فرموده است جعل لكل شىء قدرا

از اين خطبه و در باره قرآن است

فرموده است أخذ عليهم ميثاقه

فرموده است و ارتهن عليه أنفسهم

فرموده است و قبض نبيه تا به

فرموده است فرضاه فيما بقى واحد و سخطه فيما بقى واحد

فرموده است أنه لن يرضى عنكم بشىء سخطه على من كان قبلكم تا قبلكم

فرموده است و إنما تسيرون في أثر بين تا قبلكم

فرموده است قد كفاكم مئونة دنياكم

فرموده است و افترض من ألسنتكم الذكر

فرموده است إن أسررتم

فرموده است إن أعلنتم كتبه تا باطلا

فرموده است من الفتن

فرموده است و يخلده فيما اشتهت نفسه

فرموده است و نورها بهجته

فرموده است و زوارها ملائكته و رفقاؤها رسله

فرموده است فإن الناس يوشك أن ينقطع بهم الأمل

فرموده است فقد أصبحتم تا قبلكم

فرموده است و أنتم بنو سبيل تا بالزاد

فرموده است و اعلموا تا نفوسكم

فرموده است فإنكم قد جربتموها تا شيطان

فرموده است أعلمتم أن مالكا تا زجرته

فرموده است أيها اليفن الكبير تا السواعد

فرموده است ذلك فضل الله

فرموده است أقول تا پايان

( 1183 ) 183 - از سخنان آن حضرت عليه السلام است

( 1184 ) 184 - از خطبههاى آن حضرت عليه السلام است

فرموده است فقسم بينهم تا مواضعهم

1 - منطقهم الصواب

2 - و ملبسهم الإقتصاد

3 - و مشيهم التواضع

8 - عظم الخالق في أنفسهم

فرموده است فهم و الجنة كمن رآها تا معذبون

9 - قلوبهم محزونة

10 - شرورهم مأمونة

11 - أجسادهم نحيفة

12 - حاجاتهم خفيفة

13 - أنفسهم عفيفة

فرموده است تجارة مربحة

17 - أما الليل فصافون أقدامهم تا آذانهم

فرموده است فهم حانون على أوساطهم

فرموده است مفترشون لجباههم تا أقدامهم،

فرموده است يطلبون تا رقابهم،

فرموده است و قد برأهم الخوف تا عظيم

فرموده است و لقد خالطهم أمر عظيم

22 - فرموده است لا يرضون من أعمالهم القليل تا الكثير

فرموده است فهم لأنفسهم متهمون تا ما لا يعلمون

14 - يبيت حذرا و يصبح فرحا تا الرحمة

15 - فرموده است إن استصعبت تا تحب

28 - فرموده است إن كان في الغافلين تا لم يكتب من الغافلين

( 1185 ) 185 - از خطبههاى آن حضرت عليه السلام است كه در آن صفات منافقان را بيان فرموده است

فرموده است و خلعت إليه العرب تا رواحلها

فرموده است حتى أنزلت بساحته عداوتها

فرموده است وصفهم دواء تا العياء

فرموده است حسدة الرخاء

فرموده است لهم بكل طريق صريع

فرموده است إلى كل قلب شفيع

فرموده است يتقارضون الثناء و يتراقبون الجزاء

فرموده است إن سألوا ألحفوا

فرموده است و إن عذلوا كشفوا

فرموده است ليقيموا به أسواقهم

فرموده است يقولون تا فيوهمون

فرموده است قد هونوا الطريق

فرموده است فهم لمة الشيطان

( 1186 ) 186 - از خطبههاى آن حضرت عليه السلام است

فرموده است فما قطعكم عنه حجاب تا إنس و جان

فرموده است لا يثلمه العطاء تا نائل

فرموده است و لا يجنه البطون عن الظهور

فرموده است قرب،

فرموده است و علا فدنا،

فرموده است و ظهر فبطن و بطن فعلن،

فرموده است لم يذرء الخلق باحتيال تا لكلال

فرموده است فتمسكوا بوثائقها

فرموده است تؤل بكم

فرموده است في يوم

( 1187 ) 187 - از خطبههاى آن حضرت عليه السلام است

فرموده است حيث لا علم قائم

فرموده است و لا منهج واضح

فرموده است ساكنها ظاعن و قاطنها بائن

فرموده است تميد بأهلها تا إلى مهلك

( 1188 ) 188 - از خطبههاى آن حضرت عليه السلام است

( 1189 ) 189 - از خطبههاى آن حضرت عليه السلام است

2 - جمله و دخيلا دون شعاركم،

6 - جمله وضع الملل برفعه

7 - جمله و أهان أعداءه بكرامته

8 - در جمله و خذل محاديه بنصره

25 - جمله و لا وعث لفجه

فرموده است أساخ في الحق أسناخها

18 - جمله و مناهل لا يغيضها الواردون

20 - جمله و أعلام لا يعمى عنها السائرون

21 - جمله و آكام لا يجوز عنها القاصدون

( 1190 ) 190 - از خطبههاى آن حضرت عليه السلام است كه به يارانش سفارش مىفرمود

1 - فرموده است فإنها كانت على المؤمنين كتابا موقوتا

2 - با بيان أ لا تسمعون تا من المصلين

امام(ع) با ذكر عبارت فمن أعطاها تا طويل الندم

فرموده است و لو امتنع شيء تا لامتنعن

فرموده است إن الله لا يخفى عليه تا علما

فرموده است أعضاؤكم شهود

( 1191 ) 191 - از سخنان آن حضرت عليه السلام است

فرموده است معاويه از من زيركتر نيست

فرموده است و لا استغمز

( 1192 ) 192 - از سخنان آن حضرت عليه السلام است

فرموده است فإن الناس اجتمعوا تا طويل

فرموده است أيها الناس تا السخط

فرموده است فما كان إلا أن خارت أرضهم تا الخوارة

فهرست خطبهها و موضوعات اين مجلد

ترجمه شرح نهج البلاغه - ابن ميثم بحرانى ت محمدى مقدم و نوايى - الصفحة ٤٦٥ - شرح

(٣١٣١٦- ٣١٣٠٩) ١- اوصاف از بيان كنه معرفت او درمانده است، زيرا ذات بارى تعالى منزّه از هر گونه تركيب است و عقل به هيچ روى نمى‌تواند حقيقت او را ادراك و توصيف كند، و ما پيش از اين مكرّر در اين باره سخن گفته‌ايم.

(٣١٣٢٧- ٣١٣١٧) ٢- عظمت او خردها را از رسيدن به منتهاى سلطنت و ملكوت وى باز داشته است، و اين آشكار است براى اين كه ادراك حقايق اشيا منوط به درك حقيقت علل آنهاست، و چون عظمت و بلندى مقام او عقلها را از شناخت كنه ذاتش باز داشته است، عقل نمى‌تواند راهى براى شناخت منتهاى قدرت و ملكوت او بيابد، و آنچه را نظام وجود عالى و سافل بر آن قرار دارد، آن چنان كه هست بشناسد.

٣- اين كه او هويّت مطلق است، زيرا اوست كه هويّتش موقوف بر هويّت غير نيست و از ديگرى گرفته نشده است، زيرا هر چه هويّتش از ديگرى اخذ شده باشد اثبات وجود او مقيّد به اثبات وجود غير اوست و در اين صورت او هويّت مطلق نخواهد بود، و هر چه هويّتش قائم به ذات خويش باشد، خواه ديگرى اعتبار شود يا نشود او همان اوست، ليكن هر ممكنى وجودش از غير خود اوست و هر چه وجودش از غير باشد ويژگيها و تعيّنات وجودش نيز از غير خود اوست، و اين خود، همان هويّت است. لذا هويّت هر ممكن الوجود از غير او مى‌باشد و قائم به ذات وى نيست، امّا مبدأ اوّل قائم بالذّات است و هويّتش بسته به ديگرى نمى‌باشد زيرا او ممكن الوجود نيست و واجب الوجود است، و واجب الوجود آن موجود برترى است كه هويّتش قائم به ذات خويش است بلكه از هر گونه تركيب كه لازمه امكان است منزّه مى‌باشد.

٤- دليل اين كه پس از بيان هويّت، نام بارى تعالى را ذكر كرده و هو اللّه فرموده، اين است كه هويّت و خصوصيّت بدون ذكر نام، قابل شرح نيست، مگر اين كه لوازم آن ذكر گردد و لوازم آن نيز يا اضافى و يا سلبى است، و آنچه اضافى است براى تعريف كاملتر است، ليكن كاملترين تعريف آن است كه هر دو نوع لوازم اضافى و سلبى را در برداشته باشد، و اين همان كلمه آله است كه‌