جمال آفتاب و آفتاب هر نظر؛ شرحى بر ديوان حافظ - سعادت پرور، على - الصفحة ١٩٧ - غزل ٨٢ عارف از پرتو مى، راز نهانى دانست

اى آن كه از ديده عقل، تمنّاى آيت عشق كه معرفت معشوق است را در سر دارى! آگاه باش كه عقل راهنماست، و حضرت محبوب را با او نمى توان شناخت، و اگر آن را هم به بشر داده‌اند، براى تشخيص دادن راه اوست، نه چيز ديگر؛ كه:

٦٤٩

«ألْعَقْلُ آلَةٌ اعطيناها لِمَعرِفَةِ الْعُبُوديّة، لا لِمَعْرِفَةِ الرُّبُوبيَّةِ»

[١]: (عقل وسيله اى است كه براى شناخت بندگى به ما عنايت شده است نه براى شناخت ربوبيّت.- يا:

٦٥٠

«وإنّكَ أنْتَ اللّهُ الَّذى لم تَتَناهَ فِى الْعُقُولِ»

[٢]: (و همانا تويى خداوندى كه در عقلها متناهى نگشته و باز نايستاده‌اى [بلكه فراتر از آنها مى باشى‌].- نيز:

٦٥١

«بِالْعُقُولِ يُعْتَقَدُ التَّصديقُ بِاللّهِ»

[٣]: (با عقلها، مى‌توان به تصديق و باور به خداوند [و نه خود خدا] معتقد شد.) او همچنين:

٦٥٢

«بِالْعُقُولِ يُعْقَدُ مَعْرِفَتُهُ»

[٤]: (با عقلها، مى‌توان به شناخت او [و نه خود او] معتقد شد.- به گفته خواجه در جايى:

زيرا تنها عشق است كه دَرِ معرفت را به روى صاحبش باز مى كند، و راز نهانى عالم را بر او آشكار مى سازد.

كنايه از اينكه: هر هوشمندى كه به نظر اعتبار به دنيا و زينت و زيبائيهاى آن.

[١] - اثنى عشريه، ص ١٩٧.

[٢] - نهج البلاغه، از خطبه ٩١.

[٣] - بحارالانوار، ج ٤، ص ٢٣٠.

[٤] - بحارالانوار، ج ٤، ص ٢٥٣، روايت ٦.

[٥] - ديوان حافظ، چاپ قدسى، غزل ٧٨، ص ٨٩.