جمال آفتاب و آفتاب هر نظر؛ شرحى بر ديوان حافظ

سروده اى از امام خمينى قدس سره

غزلى از علامه طباطبايى قدس سره

مقدمه ديدگاه خواجه نسبت به پادشاهان زمان خود

غزل 61 يا رب! آن شمع شب افروز زكاشانه كيست؟

غزل 62 بنال بلبل! اگر با منت سر يارى است

غزل 63 اگرچه عرض هنر پيش يار بىادبى است

غزل 64 عيب رندان مكن اى زاهد پاكيزه سرشت!

غزل 65 جز آستان توام در جهان پناهى نيست

غزل 66 حال دل با تو گفتنم هوس است

غزل 67 حسنت به اتفاق ملاحت، جهان گرفت

غزل 68 خيال روى تو در هر طريق، همره ماست

غزل 69 در اين زمانه، رفيقى كه خالى از خل است

غزل 70 دل و دينم شد و دلبر به ملامت برخاست

غزل 71 روى تو كس نديد و هزارت رقيب هست

غزل 72 ساقيا! آمدن عيد، مبارك بادت!

غزل 73 ساقى! بيار باده، كه ماه صيام رفت

غزل 74 صبا! اگر گذرى افتدت به كشور دوست

غزل 75 غمش تا در دلم مأوى گرفته است

غزل 76 صبحدم مرغ چمن با گل نوخاسته گفت

غزل 77 گر ز دست زلف مشكينت خطايى رفت، رفت

غزل 78 به كوى ميكده، هر سالكى كه ره دانست

غزل 79 تا سر زلف تو در دست نسيم افتاده است

غزل 80 بلبلى برگ گلى خوش رنگ در منقار داشت

غزل 81 به دام زلف تو، دل مبتلاى خويشتن است

غزل 82 عارف از پرتو مى، راز نهانى دانست

غزل 83 حاصل كارگه كون و مكان اين همه نيست

غزل 84 بحرى است بحر عشق كه هيچش كناره نيست

غزل 85 چه لطف بود كه ناگاه، رشحه قلمت

غزل 86 ز گريه مردم چشمم، نشسته در خون است

غزل 87 ز آن يار دلنوازم، شكرى است با شكايت

غزل 88 يا رب! سببى ساز كه يارم به سلامت

غزل 89 ساقىام خضر است و مى، آب حيات

غزل 90 شربتى از لب لعلش نچشيديم و برفت

غزل 91 ما را ز آرزوى تو، پرواى خواب نيست

غزل 92 خم زلف تو دام كفر و دين است

غزل 93 ديدى كه يار جز سر جور و ستم نداشت

غزل 94 برواى زاهد! و دعوت مكنم سوى بهشت

غزل 95 اى نسيم سحر! آرامگه يار كجاست؟

غزل 96 خواب آن نرگس فتان تو، بى چيزى نيست

غزل 97 ديدمش دوش كه سرمست و خرامان مى رفت

غزل 98 هر آن خجسته نظر، كز پى سعادت رفت

غزل 99 خمى كه ابروى شوخ تو در كمان انداخت

غزل 100 روشن از پرتو رويت، نظرى نيست كه نيست

غزل 101 كس نيست كه افتاده آن زلف دو تا نيست

غزل 102 رواق منظر جشم من آشيانه توست

غزل 103 ساقى! بيا كه يار ز رخ پرده بر گرفت

غزل 104 شنيدهام سخنى خوش كه پير كنعان گفت

غزل 105 مدامم مست مى دارد نسيم جعدگيسويت

غزل 106 مردم ديده ما، جز به رخت ناظر نيست

غزل 107 بى مهر رخت، روز مرا، نور نمانده است

غزل 108 مدتى شد كآتش سوداى او در جان ماست

غزل 109 امروز، شاه انجمن دلبران يكى است

غزل 110 المنة لله! كه در ميكده باز است

غزل 111 مير من! خوش مى روى، كاندر سرا پا ميرمت

غزل 112 اكنون كه مى دمد از بوستان، نسيم بهشت

غزل 113 درد ما را نيست درمان الغياث!

غزل 114 تا كى بود ميانه اهل كتاب بحث

غزل 115 سزد كه از همه دلبران، ستانى باج

غزل 116 آتش اندر آب افسرده است، يا مى در زجاج؟

غزل 117 اگر به مذهب تو، خون عاشق است مباح

غزل 118 ببين هلال محرم، بخواه ساغر راح

غزل 119 دل من در هواى روى فرخ

غزل 120 ابر آذارى بر آمد، باد نوروزى وزيد

جمال آفتاب و آفتاب هر نظر؛ شرحى بر ديوان حافظ - سعادت پرور، على - الصفحة ٣٤٩ - غزل ١٠١ كس نيست كه افتاده آن زلف دو تا نيست

حافظ طمع بُريد كه بيند نظير دوست‌		ديّار نيست غير تو اندر ديار حُسن‌[١]

و از طرفى ديگر كسانى مى توانند به شهود اين امر راه يابند كه از تعلّقات عالم طبيعت گسسته و دوست را با ديده دل با مظاهر و كثرات مشاهده نموده و در دام او گرفتار آيند. و چون آنان در كشاكش جلال و جمال او واقع‌اند، عالم طبع، آنان را از وى جدا نموده، و ملكوتشان به حضرتش جذب مى كند و دوام ديدار عشاق دلباخته محقّق نمى گردد، در نتيجه كثرات و مظاهر براى آنان دام بلاست. خواجه هم مى گويد: «در رهگذرى نيست كه دامى ز بلا نيست.» لذا پس از بيان بيت اوّل مى گويد:

روى تو مگر آينه لطف الهى است‌		حقّا كه چنين است و دراين، روى و ريا نيست‌

محبوبا! جمالت چه جمالى است كه تمامى موجودات را در خود نشان مى دهد.

مگر آينه لطف است؟ آرى چنين است و تمامى كمالات آنان پرتوى از كمالات تو مى‌باشد؛ كه: «وَ إِنْ مِنْ شَيْ‌ءٍ إِلَّا عِنْدَنا خَزائِنُهُ، وَ ما نُنَزِّلُهُ إِلَّا بِقَدَرٍ مَعْلُومٍ»[٢]: (و هيچ چيزى نيست مگر اينكه گنجينه هايش نزد ماست، و ما آن را جز به اندازه معيّن [به عالَم خلق‌] فرو نمى فرستيم.- به گفته خواجه در جايى:

اى همه كار تو مطبوع و همه جاى تو خوش‌		دلم از عشوه شيرينِ شكَر خاى تو خوش‌

همچو گلبرگِ طرى هست وجودِ تو لطيف‌		همچو سَرو چمنى هست سراپاىِ تو خوش‌

هم گلستانِ خيالم ز تو پر نقش و نگار		هم مشام دلم از زلفِ سَمَنْ ساى تو خوش‌

شيوه ناز تو شيرين، خط و خال تو مليح‌		چشم و ابروى تو زيبا، قد و بالاى تو خوش‌

پيش چشم تو بميرم، كه بدان بيمارى‌		مى‌كند درد مرا از رُخِ زيباى تو خوش‌[٣]

[١] - ديوان حافظ، چاپ قدسى، غزل ٤٦٥، ص ٣٣٩.

[٢] - حجر: ٢١.

[٣] - ديوان حافظ، چاپ قدسى، غزل ٣٥٠، ص ٢٦٥.