[١].- اگر بگوییم مرجح، علم باری است یعنی علم اوست به اینکه در فلان زمان عالم پدید بیاید، ما که از علم باری خبر نداریم، آن وقت چه اشکالی به وجود میآید؟.

استاد: آخر مگر علم باری گزاف است؟ مگر علم باری همینطور به نحو گزاف به اشیاء تعلق میگیرد؟.

- نه، گزاف نیست، ما خبر نداریم.

استاد: میدانم، ولی به هر حال او در ذات خودش چگونه است؟ علم ذات باری به اشیاء همان علم به نظام علت و معلول است نه چیز دیگر، و اصلًا بحث در اینجا درباره خود نظام علت و معلول است. علم ذات باری همان علم به نظام اتمّ است. علم ذات باری به ذات خودش و علمش به عالم، علم به نظام اتمّ است و علم به نظام اتمّ همان علم به نظام علت و معلول است بهطور کامل؛ آنگاه نمیشود بگوییم که مثلًا علم باری تعلق گرفته است به انفکاک معلول از علت تامّه.

- آن وقت این مستلزم این است که ما بگوییم این فهم ما قابل رسیدن به درک نظام اتم است؛ یعنی این چیزی که ما میفهمیم نظام اتمّ است.

استاد: ما این مقدارش را میفهمیم. این مقدار که ما درک میکنیم درک کل نظام اتم که نیست. این به اصطلاح جزء اصول و مبادی اولیه درک انسان از عالم است که تخلف معلول از علت تامه محال است. این معنایش آن نیست که ما کل نظام اتم را درک میکنیم.

- اینکه شما در اینجا فرمودید اگر بگوییم که کلًا عالم از یک زمانی، از یک لحظهای و از یک آنی شروع شده است و قبل از آن غیر از ذات باری چیزی وجود نداشته است مسأله ترجیح بلامرجح پیش میآید و این سؤال مطرح میشود که چرا قبل از آن «آن»، در یک «آن» قبلتر از آن عالم ایجاد نشده است، این ترجیح بلامرجح نسبت به ذات باری است و حال آنکه دیگر «آنِ» قبل از آن در مقایسه با ذات باری اصلًا مطرح نمیشود که ما بخواهیم بگوییم ترجیح بلامرجح پیش میآید یا نه.

استاد: چرا؟.

- یعنی معنی ندارد ما بگوییم که قبل از این «آن» چرا ذات باری خلق نکرده است.

استاد: چرا؟.

- چون برای خدا که کشش زمان مطرح نیست.

استاد: برای عالم چطور؟.

- این مسأله در ارتباط با خالق است نه در ارتباط با مخلوق.

استاد: باشد؛ در ارتباط با خالق باشد؛ [سؤال] این است که وجود این مخلوق چرا امتداد بیشتری ندارد.

- مسأله امتداد بیشتر نسبت به خودش مطرح میشود.

استاد: میدانم؛ نسبت به خودش باشد؛ حال شما بگویید نسبت به خودش است. ما حرف خودمان را اینطور طرح میکنیم؛ میگوییم که ما میدانیم و شک نداریم که این هستی