عمل میکنند و در جای دیگر به نحو دیگر؛ و یا بگوییم علت واحد در شرایط واحد اثر واحد دارد، پس این دارو از آن جهت که این داروست در همه جا به یک نحو عمل میکند.

اگر بگوییم همین بیماری از آن جهت که این بیماری است و این دارو از آن جهت که این داروست در یک جا به این نحو عمل میکنند و در جای دیگر به نحو دیگر، بدون اینکه هیچ اختلافی هم در کار باشد، یعنی به صورت گزاف عمل میکنند، همین بیماری با این خصوصیت و آن دارو با آن خصوصیت یک دفعه به این نحو روی همدیگر اثر میگذارند و دفعه دیگر به نحو دیگر، یعنی طبیعتْ متضاد عمل میکند، این همان است که عقل میگوید محال است. عقل میگوید علت واحد در شرایط واحد اثر واحد دارد. محال است که علت واحد در شرایط واحد و در حالتهای یکسان به صورتهای مختلف عمل کند. ولی خود این مطلب، دیگر نمیتواند یک امر تجربی باشد. چون اگر این هم یک امر تجربی باشد باید آن را تجربه کرد و تعمیم داد که اگر بخواهیم تعمیم دهیم باز با خودش باید تعمیم دهیم، یعنی دور لازم میآید. این مطلب را دیگر ذهن بدون تجربه قبول کرده است و برای ذهن اوّلی و بدیهی است.

پس اینکه این آقایان مادیین خیال میکنند که اگر گفتیم علم و قانون علمی عبارت است از یک بررسی و بعد یک تئوری و بعد آزمونی و تجربهای، و بعد به صورت قانون کلی درمیآید پس اصالت ماده ثابت شده است و چیز دیگری نیست، اشتباه است؛ چنین چیزی نیست. درهمین قانون کاملًا مادی- آنطور که مادیین خیال میکنند- دو مرحلهاش به گونهای است که اساساً از نظر فکر مادی غیرقابل توجیه است: یکی آن فرضیه، یکی هم این تعمیم [١].

[١].- استاد! اینجا میشود اصلا در هر دو مورد یعنی هم مرحله تئوری و هم مرحله تعمیم اشکال کرد. اینها هم معمولا همین کار را میکنند؛ میگویند این مورد دوم که میفرمایید ذهن تعمیم میدهد، ما قبول نمیکنیم که این برای عقل، اوّلی و بدیهی باشد. میگویند بار اول ما دیدهایم که مثلا آتش میسوزاند، چند بار که دیدهایم بعد گفتهایم: پس آتش باید بسوزاند.

استاد: چرا گفتهاید؟.

- چندبار که دیدهایم، برایمان تجربه شده است.

استاد: میدانم که چند بار دیدهایم. حرفم این است که این چگونه برای شما تجربه شده