مجموعه آثار ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٢٠٣ - مسأله اولویت

علتی داشته باشیم و معلولی و بدون آنکه معلول از ناحیه علت ضرورت پیدا کند فقط اولویت وجود پیدا کند و معلول وجود پیدا کند؟ گفتهاند در کارهای ارادی و اختیاری و در آنجا که پای کارهای ارادی درمیان هست مسأله از این قبیل است.

در مورد کارهای غیر ارادی و غیر اختیاری و در فاعلهای طبیعی ضرورت حاکم است. آتش اگر پیدا شد درحالی که شرایط احراق یا شرایط گرم کردن جمع بود و موانع مفقود بود محال است که آتش نسوزاند و یا گرم نکند. در آنجا پیدایش معلول تخلف ناپذیر است و ضرورت حاکم است. ولی در مورد افعال ارادی انسانها و هر موجود ذی ارادهای اینچنین نیست که رابطه فعل با شخص اراده کننده رابطه ضروری باشد، بلکه رابطه رابطه اولویت است؛ یعنی همه شرایط یک عمل اختیاری از قبیل تصور فعل، تصدیق به فایده فعل، شوق به فعل پیدا کردن، حالت تصمیم پیدا شدن و اراده پیدا کردن که به وجود میآید تازه فعل اولویت وجود پیدا میکند نه ضرورت وجود؛ چون اگر ما قائل به ضرورت شویم عین همان جبری را که در تکوین قائل شدهایم در اعمال انسانها هم قائل شدهایم. وقتی که در اعمال انسانها قائل به جبر شویم پس اختیار را نفی کردهایم و اگر اختیار را نفی کنیم اولًا خلاف حالت وجدانی است که انسان در خودش احساس میکند و به قول شاعر: