یا عکس قضیه درست است؟ یعنی صد کیلومتر در ساعت حرکت است و ده کیلومتر در ساعت حرکت است با یک مخلوط، مثلًا مخلوطی از سکونات؟ بگوییم این هم با همان سرعت صد کیلومتر در ساعت حرکت میکند ولی این زمانی را که طی میکند نُه قسمت از آن را ساکن است و یک قسمت از آن را دارد حرکت میکند، منتها ما به چشم نمیبینیم والّا او با همان سرعت حرکت میکند. آیا آن که در یک ساعت صد کیلومتر طی میکند در تمام این شصت دقیقه حرکت میکند و این که در شصت دقیقه ده کیلومتر میرود نُه دهم (٩١٠) از این شصت دقیقه را سکون دارد ولی ما توجه نداریم؟ یا نه، هیچ سکونی در کار نیست؛ این حرکتِ خالص است، آن هم حرکت خالص است؟ واضح است که هیچ سکونی در کار نیست؛ هر دو حرکت خالص است. آن در حرکت بودنش بر این مزیت دارد نه اینکه در غیرحرکت بر این مزیت داشته باشد.

قدما برای تفهیم مطلب مثال به نور را ذکر میکردند که البته مثال سادهای است اگرچه مثال عامیانهای است. میگفتند که اگر ما نور شدید و نور ضعیف داشته باشیم هر دو در نور بودن با یکدیگر شریکند ولی درعین حال نور شدید با نور ضعیف فرق میکند. فرقش در چیست؟ آیا نور شدید نور است با یک مخلوطی و نور ضعیف نور خالص است؟ یا نور شدید نور خالص است و نور ضعیف نور است با مخلوط دیگری؟ میگفتند هیچ ضرورتی ندارد که چنین بگوییم. نور ضعیف تماماً نور است نه مخلوطی از نور و غیر نور؛ نور شدید هم تماماً نور است نه مخلوطی از نور و غیر نور؛ درعین حال اینها با یکدیگر اختلاف دارند و اختلافشان به شدت و ضعف است (که البته این مطلب که در مورد نور گفته میشود فقط به عنوان مثال میشود از آن استفاده کرد ولی از نظر واقعیت اینچنین نیست).

خلاصه بحث

پس بنا بر نظریه صدرالمتألهین، ما در باب تقدم و تأخر به همان مسأله تشکیک میرسیم؛ یعنی میرسیم به اینکه دو چیز در یک امری با یکدیگر اشتراک دارند و در همان امری که با یکدیگر اشتراک دارند در همان هم با یکدیگر اختلاف دارند. از نظر صدرالمتألهین آنجایی که تقدم و تأخر حقیقی باشد باید قضیه به وجود