تا اینجا ما اقسام تقدم و تأخر را ذکر کردیم. حاجی هم این اقسام را اول ذکر کرده است و ما هم مخصوصاً به تبع حاجی اول این اقسام را ذکر کردیم برای اینکه تا اقسام ذکر نشود ذهن آمادگی ندارد که اینها را خوب تشریح و تحلیل کند.

اکنون در ختام کلام و پایان این درس اشاره میکنیم به خلاصهای از آنچه گفته شد، و طرح مسائلی که باید در درسهای آینده مورد بحث قرار گیرد.

گفتیم دو مطلب اساسی در اینجا هست: یکی اینکه اصلًا تقدم و تأخر یعنی چه؟

تقدم و تأخر را به این نحو تعریف کردهاند؛ گفتهاند متقدم و متأخر در امری اشتراک.

[١].- این تقدم دهری چه فرقی با آن سبق و تقدم بالحقیقه دارد؟.

استاد: در سبق بالحقیقه حساب حقیقت و مجاز در کار بود. اینجا که سخن از سبق و تقدم دهری است، هر دو حقیقت است. در آنجا قضیه این بود که ما دو شیء داریم که واقعیت را به هر دو نسبت میدهیم ولی این واقعیت نسبتش به یکی از ایندو حقیقی است ونسبتش به دیگری وقتی که به دقت عقلی نگاه میکنیم مجازی است. عرف این را حقیقت میداند اما در واقع مجاز است. این به اعتبار اینکه سایه اوست و در کنار او هست آنچه را که به او نسبت میدهند به این [هم] نسبت میدهند نه اینکه واقعاً خودش این را داشته باشد.

- یعنی در آنجا نوعی فعالیت ذهن هم در کار است.

استاد: فعالیت ذهن است، بله. آنجا پای بالذات و بالعرض در کار میآید. در اینجا هر دووجود دارند منتهای مطلب این است که آن متقدم، در مرتبه یک عالَم است و این [متأخر] در مرتبه عالم دیگری است و از نظر طولی متقدم و متأخر از یکدیگر انفکاک دارند.

- که این تقدم دهری میرداماد به شدت و ضعف هم برنمی گردد.

استاد: درواقع شدت و ضعف هست ولی ایشان نظر به شدت و ضعف ندارد؛ فقط به همین جهت نظر دارد که به اصطلاح از نظر مرتبهای یک نوع تقدمی را بیان کرده باشد. البته ملاک این نوع تقدم را بعد در باب ملاکات ذکر میکنیم ولی اجمالًا میگوییم: متقدم از نظر متن عالم وجود و متن عالم واقع متنی را اشغال کرده است که متأخر اشغال نکرده است. هرچه این از نظر متن واقعیت اشغال کرده است آن هم اشغال [کرده] و آن، چیزی را از نظر متن واقعیت اشغال کرده است که این اشغال نکرده است.

- بر مبنای میرداماد میشود گفت که مثلًا عالم ملکوت و سایر عوالم نسبت به هم تقدم و تأخر دارند.

استاد: بله، همینطور است. تقدم دهری همین است. حال او اسمش را «دهر» گذاشته است، شما میتوانید بگویید «ملکوت»، فرق نمیکند. در رابطه عوالم با یکدیگر هر عالمی بر عالم دیگر نوعی تقدم خاص دارد که میرداماد آن را «تقدم دهری» نامیده است.