بر بعضی دیگر هستند و بعضی اجزاء مؤخر از بعضی دیگر؛ و واقعاً چنین چیزی هست. مثلًا میگوییم دیروز بر امروز مقدم است و امروز از دیروز مؤخر است. این یک اعتبار محض نیست و یک امر قراردادی نیست که بتوانیم به جای آن بگوییم امروز بر دیروز مقدم است و دیروز از امروز مؤخر است؛ نه، یک خصوصیتی، یک واقعیتی، یک جنبهای و یک چیزی در ماوراء ذهن ما برای خود این واقعیت هست که از آن تعبیر به «تقدم و تأخر» میکنیم. این تقدمِ جزئی از زمان بر جزء دیگر چه خصوصیتی است و چیست؟.

در غیر زمان باز ما عیناً این مفهوم را اعتبار میکنیم؛ مثلًا در مکان هم اعتبار میکنیم، ولی در مورد مکان این مفهوم نسبی است؛ اعتباری نیست ولی نسبی است؛ یعنی با مقیاس قراردادن اشیاء مختلف و تغییر مقیاس یا مبدأ مقایسه، فرق میکند.

فرق است میان اینکه یک امری قراردادی و اعتباری محض باشد و اینکه واقعی باشد ولی در عین حال نسبی باشد. «نسبی باشد» به این معنی که میتواند یک شیء در مقایسه با یک چیز نسبت به یک شیء مقدم باشد و همان شیء در مقایسه با یک چیز دیگر نسبت به همان شیئی که بر آن مقدم بود مؤخر باشد.

مثلًا فرض کنید که از اینجا میخواهیم به سمت مکه حرکت کنیم. مکه و راهی را که از اینجا به مکه منتهی میشود درنظر میگیریم. اینجا را که خودمان هستیم مبدأ قرار میدهیم و مکه را منتهی. آن وقت میگوییم که مثلًا کرمانشاه قبل از بغداد است و بغداد بعد از کرمانشاه. این «قبل» و «بعد» یعنی چه؟ یعنی چه کرمانشاه قبل از بغداد است؟ چه خصوصیتی و چه صفتی در کرمانشاه است که به موجب آن میگوییم کرمانشاه قبل از بغداد است؟.

و یا اگر عکس قضیه را درنظر بگیریم یعنی مکه را مبدأ قرار دهیم و اینجا را منتهی، آن وقت میگوییم بغداد قبل از کرمانشاه است. چه خصوصیتی و چه صفتی در بغداد است که به موجب آن میگوییم بغداد قبل از کرمانشاه است؟.

یا مثال معروفی را که ذکر میکنند درنظر بگیرید: فرض کنید ما از در شمالی یک مسجد وارد میشویم. در جنوب مسجد محراب قرار دارد [١]. امام مسجد در جلو و مأمومین در پشت سر او به نماز میایستند. ما از این وضعیت تعبیر میکنیم به.

[١]. چون در کشور ما قبله در جنوب قرار دارد لهذا محراب مسجد در جنوب واقع میشود.