مجموعه آثار ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٣٩٥ - ٣ مرتبه تعین دوم

٣. مرتبه تعین دوم

مرتبه دیگر که بعد از مرتبه تعین اول قرار دارد و عرفا به آن قائل هستند «مرتبه تعین دوم» است، یعنی مرتبه همه اسماء و صفات که در آن مرتبه برای خداوند اسماء و صفات اعتبار میشود. عالم، قادر، حی، مرید و تمام اسمائی که در مورد خداوند هست مربوط به همین مرتبه است. آنها اصطلاحاً این مرتبه را «مرتبه واحدیت» مینامند.

عرفا معتقدند آنچه که ما آنها را ماهیات، اشیاء و مخلوقات مینامیم، اینها از لوازم اسماء و صفات هستند. هر ماهیتی از ماهیات را مظهر اسمی از اسماء و صفات میدانند و اصلًا بهطور کلی وجود ماهیات را یک امر مستقل نمیشمارند؛ وجود ماهیات را از شؤون حق میشمارند. گویی ماهیت آن چیزی است که با وجود ظاهر شده است که وجودْ همان چیزی است که از شؤون حق است نه اینکه از شؤون آن اشیاء باشد. در مرتبه اسماء و صفات، ماهیات- که گاهی از آنها تعبیر به «اعیان ثابته» میکنند و این اصطلاح گویا از محیی الدین است- بعد از آنکه در مراتب قبلی مکنون و مستتر بودند و ظهوری نداشتند ظهور پیدا میکنند؛ یعنی اینها مظهر اسماء و صفات هستند؛ در مرحله اسماء و صفات ظهور دارند بعد از آنکه در مراتب قبل ظهور نداشتند.

اکنون که این مقدمات دانسته شد به مسأله حدوث برمیگردیم. ما در باب حدوث چه گفتیم؟ گفتیم حدوث پیشی داشتن نیستی شیء است بر هستی شیء. بر اساس حرف عرفا هم که هیچ اسمی از علیت و معلولیت و این گونه تعبیرات نمیبرند بلکه سخن از ظاهریت و مظهریت به میان میآورند و عالم را ظاهر به ظهور حق میدانند، بر اساس حرف آنها هم عالم حادث است، یعنی هستی عالم مسبوق به نیستی عالم است و به تعبیر عرفا باید بگوییم: ظهور عالم مسبوق به خفاء عالم است (آنچه را که دیگران «هستی» میگویند اینها «ظهور» میگویند و آنچه را که دیگران «نیستی» میگویند اینها «خفاء» مینامند) [١].