حکما همین قدر که برای طبیعت به یک علت محیط میرسند بعد با یک سلسله براهین ثابت میکنند که آن علتِ محیط بلاواسطه، واجب الوجود نیست یعنی اینچنین نیست که وقتی ما میگوییم این اجسام و این اشیاء که در این عالم طبیعت هستند علت دارند این علت حتماً ذات واجب الوجود است به نحو بلاواسطه؛ بلکه میان ذات واجب الوجود و عالم اجسام عوالم دیگری وجود دارد، که البته بهطور دقیق هم نمیشود تعیین کرد که تعداد این عوالم چقدر است و کیفیت آنها چگونه است و به اصطلاح چند و چون آنها چیست، بلکه همین قدر معلوم است که میان عالم اجسام و ذات باری یک سلسله وسائط هست. قدر مسلّم این است که وسائطی هست، اما اینکه آن وسائط چیست، اینها معتقدند که یکی از آن وسائط عالمی است که عالم ابعاد هست ولی عالم حرکات نیست، عالم ماده نیست؛ یعنی میان بُعد داشتن و ماده داشتن تفکیک میکنند و میگویند ما عالمی داریم که عالم ابعاد است و عالمی است دارای فضا ولی بدون آنکه عالم حرکت باشد، و این عالم را اصطلاحاً «عالم ملکوت» مینامند. برتر از این عالم، عالم مجردات محض است. مجردات محض یعنی مجرداتی که نه تنها از ماده مجردند، از ابعاد هم مجردند. اینجاست که دیگر قابل تعیین نیست که این عوالم مجردات که در طول یکدیگرند چقدر است.

قدر مسلّم این است که منتهی میشود به ذات واجب الوجود که دیگر ماوراء ندارد [٢] و [٣].

[١]. اصطلاح «علت طبیعی» و «علت الهی» از همین جا ناشی میشود. علت طبیعی یعنی علت به اصطلاحِ عالِم طبیعی که علت در واقع فقط علت حرکت است و اجسام را به عنوان علت درنظر میگیرد. اجسام به حکم طبیعتی که همراه خودشان دارند فقط میتوانند تأثیر در حرکت- آن هم در حرکت خودشان- داشته باشند. ولی یک جسم نمیتواند علت ایجادی یک شیء دیگر واقع بشود (که این را هم در جای خودش گفتهایم). و اما علت الهی یعنی علت به اصطلاحِ فیلسوف الهی، که علت واقعی را- که همان علت ایجادی یا علت موجده است- درنظر میگیرد و علل اعدادی را شرایط و معدّات میداند نه علت واقعی.[٢]. [برای توضیح بیشتر مراجعه شود به پاورقیهای جلد پنجم اصول فلسفه و روش رئالیسم، تحت عنوان «کثرت و ترتیب قیاسی اجزاء جهان» و یا مجموعه آثار ٦، ص ١٠٥٦.][٣].- استاد! یک تعریفی از این فرقی که بین عالم ملکوت و عالم ماده است بیان فرمایید.