مجموعه آثار ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٢٢٥ - اضطراب در کلام صدرالمتألهین

فرق ششم

فرق دیگر این است که امکان ذاتی شدت و ضعف بردار نیست ولی امکان استعدادی شدت و ضعف بردار است؛ یعنی یک امری که میگوییم ممکن است به امکان ذاتی، اینچنین نیست که تدریجاً ممکنتر بشود، ولی امکان استعدادی شدت و ضعف دارد، یعنی شیء مرتّباً مراحلی را طی میکند و پیوسته امکان شیء دیگر شدن در آن قوّت میگیرد. مثلًا در نطفه انسان امکانِ انسان شدن هست ولی وقتی این نطفه مراحلی را در رحم طی میکند و مثلًا به صورت علقه درمیآید این امکان شدت میگیرد و بیشتر میشود، یعنی امکان انسان شدن در آن بیشتر است. هنگامی که یک مرحله جلوتر میآید باز هنوز انسان نیست ولی امکان انسان شدن در آن بیشتر است. هرچه جلوتر میآید این امکان قوت میگیرد و شدت پیدا میکند. ولی در امکان ذاتی شدت و ضعف معنی ندارد.

اینها مجموع فرقهایی بود که میان امکان ذاتی و امکان استعدادی گذاشتهاند.

اضطراب در کلام صدرالمتألهین

اکنون پس از دانستن این فرقها باید به این مسأله بپردازیم که آیا ایندو درعین اینکه این فرقها را دارند وجه مشترکی هم با یکدیگر دارند و یا دو امر متبایناند که اشتراکشان فقط در لفظ است؟.

این مطلب که آیا واقعاً امکان ذاتی ماهیتاً با امکان استعدادی دوتاست پس اشتراکشان فقط لفظی است یا نه، در کلمات حکمای ما درست حل نشده است.

اتفاقاً از جمله جاهایی که جمع کردن میان کلمات صدرالمتألهین تا اندازهای مشکل است و بلکه صریحاً میشود گفت اضطراب دارد یعنی در جاهای مختلف عقیدههای مختلف انتخاب کرده است، همین مورد امکان استعدادی و فرق آن با امکان ذاتی است. در بعضی جاها به صراحت میگوید که امکان استعدادی و امکان ذاتی فقط اشتراک در لفظ دارند و اصلًا هیچ وجه مشترکی میان اینها وجود ندارد؛ مثل همان «شیر» و «شیر» است که فقط لفظ در اینجا یکی است و از نظر معنا هیچ