مرتبه بالاتر و عالیتر میشود. آیا این مرتبهای که قبلا داشته است با مرتبهای که بعداً دارد از یک جنس است یا از دو جنس؟ اگر از دو جنس باشد که دیگر تکامل نیست. این مثل این است که مثلا یک نفر صد هزار تومان پول دارد بعد یک کلاس علمی هم طی میکند. اینکه دیگر تکامل پولداری نیست. یا مثلا یک کلاس درس خوانده است بعد صد هزار تومان به او میدهند. اینکه تکامل علم نیست. تا یک چیز نباشد که شدت و ضعف بپذیرد که تکامل معنی ندارد و در ماهیات که ملاک کثرت هستند اصلا تکامل معنی ندارد؛ یعنی در ماهیات مسأله به این شکل است که این ماهیت چیزی بر آن علاوه میشود، یعنی کثرتی [ایجاد میشود] بدون آنکه یک جهت وحدت در کار باشد.

بنابراین شدت، ضعف، علیت، همه اینها به وجود برمیگردد و به مراتب داشتن وجود برمیگردد. مراتب داشتن هم این است که از هر مرتبهای عدمهایی انتزاع میشود و در آن مرتبه عدمهایی صدق میکند که در مرتبه بالاتر صدق نمیکند. در یک مرتبهای عدمها، ماهیتها، نیستیهایی صدق میکند که در مرتبه بعد و در مرتبه بالاتر صدق نمیکند، حال چه در قوس صعودی باشد چه در قوس نزولی.

اینها مسائلی است که باید خیلی تکرار شود تا وارد اذهان شود، چون قبلا هم عرض کردهایم که آن مسائل اساسی مسائلی است که تصورش مشکل است نه تصدیقش.

بعضی مسائل هست که تصورش آسان است، تصدیقش مشکل است، یعنی برهان اقامه کردن بر اینکه آیا چنین چیزی هست یا نیست خیلی مشکل است، فرمولهای بسیار پیچیدهای دارد تا انسان بتواند تصدیق کند. مثلا اینکه آیا ابعاد متناهی است یا نامتناهی تصورش خیلی ساده است. اینکه آیا سلسله علل و معلولات متناهی هستند یا غیرمتناهی تصورش ساده است، ولی برهان اقامه کردن بر یک طرف که آیا ابعاد متناهی است یا نامتناهی و آیا سلسله علل میتواند نامتناهی باشد یا نه، همیشه متناهی است، این ممکن است یک مقدار پیچیدگی داشته باشد.

ولی بعضی مسائل هست که براهینش آن قدر مشکل نیست، ساده است، خود تصور مطلب یک مقدار مشکل است؛ منتها باید با بیانات مختلف خیلی بازگو شود تا خود مطلب برای انسان قابل تصور شود. وقتی که خود مطلب تصور شد آن وقت دیگر تصدیقش بسیار ساده است و یک برهان ساده هم که برای انسان ذکر کنند قضیه حل میشود ولهذا ما اول هم که این سلسله درسها را شروع کردیم گفتیم که بسیاری از مسائل را که ما در ابتدا میخوانیم شما در ابتدا انتظار نداشته باشید که برایتان کاملا جزمی و یقینی شود، بلکه این مسائل در طول مسائل دیگر که مرتباً ذکر شود از باب اینکه یک نوع وابستگی میان مسائل مختلف هست بعد در مجموعِ مسائل قضایا حل میشود.

- ولی من فکر میکنم شخص خودم هروقت سؤال میکنم تازه قضیه را تصور میکنم، یعنی جریان قضیه اینطور است. آخر شما در آن جلسه فرمودید که درمورد علت و معلول ربط و رابطه عین هم هستند یعنی معلول عین نیاز به علت است و نیاز عین نیازمند است، آن وقت من در آنجا خدمتتان عرض کردم که اگر اینطور