مجموعه آثار ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ١٧٠ - پاسخ شبهه فخر رازی درمورد جعل یا علیت

است. ولی این بیان را وقتی با آن بیانی که ما ذکر کردیم ضمیمه کنید یک بیان کاملتر و جامعتری به دست میآید، به این صورت که بگوییم:

وقتی که شما میگویید علت معلول را ایجاد میکند، آیا علت معدوم را میخواهد موجود کند یا موجود را میخواهد موجود کند؟ اگر معدوم را بخواهد موجود کند تناقض است. اگر موجود را بخواهد موجود کند یا ماهیتش را جعل میکند یا وجودش را و یا اتصاف را جعل میکند. اگر ماهیت را ماهیت کند تحصیل حاصل است؛ اگر وجود را وجود کند باز تحصیل حاصل است؛ و اگر اتصاف را بخواهد جعل کند اتصاف یک امر عدمی است [١]. حال باید ببینیم جواب این مطلب چیست.

پاسخ شبهه فخر رازی درمورد جعل یا علیت

جواب این اشکال را با همان مطلبی که درباب جعل گفتهایم میدهیم. اگر کسی.

---

[١].- استاد! این اشکال را در مورد آن تقسیم اول که فرمودید: موجود یا واجب است یا ممکن، میشود به همین شکل گفت. شما که فرمودید: موجود یا واجب است یا ممکن، میگوییم: اگر موجود در خارج را میگویید نه، اینطور نیست. موجود در خارج واجب است. و اگر موجود در ذهن را میگویید شامل ممتنع هم میشود. پس در هر حال تقسیم موجود به واجب و ممکن صحیح نیست.

استاد: موجود در خارج را داریم میگوییم.

- این واجب است.

استاد: نه، موجود در خارج ممکن است واجب بالذات باشد، ممکن است واجب بالغیر باشد. وقتی میگوییم موجود یا واجب است یا ممکن، یعنی موجود یا واجب بالذات است یا ممکن بالذات، درعین اینکه هر ممکن بالذاتی که موجود است واجب بالغیر هم هست.

- آخر این «ذات» که شما میفرمایید یعنی ماهیتش را درنظر میگیرید.

استاد: نه، شیء موجود را با قید موجودیتش داریم میگوییم. درواقع این که میگوییم موجود یا واجب است یا ممکن، تعبیر دیگری از این مطلب است که موجود یا واجب بالذات است یا واجب بالغیر.

- عرض میکنم این که شما میفرمایید «موجود بالذات» در اینجا «ذات» به معنی ماهیت است. الآن که این شیء را بالذات درنظر میگیریم یعنی ماهیتش را درنظر میگیریم.

استاد: نه، «ذات» همیشه در مورد ماهیت به کار برده نمیشود. «بالذات» که ما میگوییم یعنی به خودی خود قطع نظر از ماوراء.