مجموعه آثار ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ١٠٤ - ٧ وجوب بالقیاس

بالغیر و فرق امکان بالقیاس و امکان بالغیر چیست.

٧. وجوب بالقیاس

دیدیم که وجوب بالغیر معنایش این است که این شیء به واسطه [غیر] وجوب پیدا کرده است یعنی وجوبش بالغیر است و از ناحیه غیر آمده است. ولی در وجوب بالقیاس ما نمیخواهیم بگوییم وجوب این شیء از ناحیه غیر آمده است یا نیامده است؛ اصلًا به این مطلب کاری نداریم، بلکه میخواهیم بگوییم با فرض وجود این شیء وجود آن شیء ضروری است؛ یعنی نظرمان فقط به این است که اگر این شیء موجود باشد محال است که آن شیء موجود نباشد. نمیخواهیم بگوییم که وجوب آن از ناحیه این آمده است، بلکه همین قدر میخواهیم بگوییم که محال است که این شیء موجود باشد و آن شیء موجود نباشد و یا آن شیء موجود باشد و این شیء موجود نباشد.

به عنوان مثال، شما یک امری را درنظر بگیرید که دو لازم داشته باشد، مثلًا یک علتی را درنظر بگیرید که در آنِ واحد دو معلول داشته باشد. قهراً این دو معلول از یکدیگر انفکاک ناپذیرند، یعنی وقتی این علت وجود پیدا کند این دو معلول لازم لاینفک آن هستند. اما به حکم اینکه هر دو لازم لاینفک این علت هستند بین خودشان هم تلازم برقرار است. پس اگر علت را «الف» و این دو معلول را «ب» و «ج» بنامیم وقتی که رابطه ایندو را با «الف» درنظر بگیریم وجوبشان وجوب بالغیر است، یعنی میگوییم وجوب «ب» از ناحیه «الف» آمده است، وجوب «ج» هم از ناحیه «الف» آمده است. ولی وقتی که رابطه ایندو با یکدیگر را درنظر بگیریم میبینیم وجوب بالقیاس بین آنها حاکم است. وقتی که میخواهیم وجوب بالقیاس را بیان کنیم همین قدر میگوییم که ایندو از یکدیگر انفکاک ناپذیرند؛ ولهذا در مورد ایندو نه این یکی علت است برای دیگری و نه آن دیگری علت است برای اولی، ولی به حکم اینکه هر دوی اینها معلول یک علت هستند خود ایندو از یکدیگر انفکاک ناپذیرند، پس قهراً بینشان وجوب بالقیاس حاکم است.

وجوب بالقیاس یک معنی اعمّی است که موارد وجوب بالغیر را هم شامل میشود. حتی بین معلول و علتش درعین اینکه وجوب بالغیر هست وجوب