المباحث النحويه شرح سيوطى - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ٩٢٧ - عامل در مفعول فيه

نبوده در اصطلاح نحاة ظرف خوانده نشده بلكه مبتداء است و مرفوع مى‌باشد.

و نيز بخلاف وقت يا مكانى كه متضمّن اينكلمه بوده ولى اين تضمن و اشتمال مطّرد نبوده بلكه نادر باشد كه اصطلاحا بچنين منصوبى، منصوب على التّوسّع گويند مانند:

دخلت الدّار (در خانه داخل شدم).

شاهد در « الدّار » است كه در تقدير « فى الدّار» بوده يعنى متضمّن كلمه « فى » است ولى اين تضمّن مطّرد نمى‌باشد.

عامل در مفعول فيه‌

سپس مصنّف گويد:

مفعول فيه را بواسطه آنچه در آن واقع ميشود نصب بده در حاليكه ظاهر و آشكار باشد و اگر ظاهر نبود پس در تقدير قرارش بده.

شارح گويد:

مقصود اينستكه: عامل در مفعول فيه عبارتست از آنچه در آن واقع ميشود همچون مصدر و فعل و وصف منتهى گاهى اينكلمات در عبارت ظاهر و آشكار بوده چنانچه مثالش گذشت (مانند هنا امكث ازمنا كه عامل در « هنا » امكث مى‌باشد) و زمانى آشكار نبوده و مى‌بايد در نيّت فرضش كرد مانند اينكه كسى از ما بپرسد:

كم سرت (چه مقدار سير نمودى)؟.

و ما در جوابش بگوئيم: فرسخا (يك فرسخ).

يعنى: سرت فرسخا، پس عامل در نيّت است و آن « سرت » مى‌باشد.

قوله: فى اصطلاحنا: يعنى در اصطلاحا ما نحوى‌ها.

قوله: بخلاف ما لم يتضمّنها: ضمير مؤنّث در « يتضمّنها » به « فى » راجع است.

المباحث النحويه شرح سيوطى ؛ ج‌٢ ؛ ص٩٢٧

قوله: و هو المنصوب على التّوسّع: ضمير « هو » به المتضمّن بغير اطّراد راجع‌