المباحث النحويه شرح سيوطى - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ٨٩٠ - عامل مفعول مطلق

گرفته و اصل آن چنين بوده:

جدّ جدّا كلّ الجدّ.

و نيز مانند لفظ « بعض » كه بمصدر اضافه گردد نظير:

ضربته بعض الضّرب (زدم او را مقدارى).

شاهد در « بعض » است كه بمصدر يعنى « الضّرب » اضافه شده و بجاى مفعول مطلق قرار گرفته و اصل آن چنين بوده:

ضربته ضربا بعض الضرب‌

چنانچته مصنّف در كتاب كافيّه اينرا نيز آورده است.

سپس شارح گويد:

و همچنين گاهى كلمه‌اى كه مرادف مصدر است از آن نيابت مى‌كند مانند:

افرح الجذل (شاد كن شادكردنى).

كلمه « الجذل » با ذال نقطه‌دار بمعناى فرح است يعنى مرادف با آن بوده و بجايش قرار گرفته.

نو نيز گاهى اوقات اشياء ذيل در محلّ مصدر واقع ميشوند:

الف: وصف مصدر مانند:

سرت احسن السّير (سير كردم سيرى كه بهترين سيرها بود).

اينمثال در اصل « سرت سيرا احسن السّير» بوده سپس « سيرا » حذف شد و وصف آن يعنى احسن السّير بجايش واقع شد.

ب: كلمه‌اى كه دلالت دارد برنوع مصدر مانند:

اشتمل الصمّاء. (عباء را بردوش خود انداخت بنوع انداختن صمّاء).

اينمثال در اصل « اشتمل اشتمال الصمّاء» بوده، سپس مصدر يعنى « اشتمال » را حذف كرده و كلمه « صمّاء » را كه دلالت برنوع اشتمال دارد بجايش قرار داديم.

و نيز مانند: رجعت القهقرى كه در اصل رجعت رجوع القهقرى بوده.