المباحث النحويه شرح سيوطى - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ٨٧٨ - مورد تعذر ضمير آوردن

اخوين، و لو اتيت به ضميرا مثنّى فقلت « اظنّ و يظنّانى ايّاهما زيدا و عمروا اخوين» لطابقه و لم يطابق الياء الّذى هو خبر عنه، فتعيّن الاظهار و قد علمت انّ المسألة حينئذ ليست من باب التّنازع لانّ كلّا من العاملين قد عمل فى ظاهر.

ترجمه و شرح:

مصنّف گويد:

اگر ضمير خبر باشد براى غير آنچه با مفسّر مطابق است پس آنرا اسم ظاهر بياور.

مورد تعذّر ضمير آوردن‌

شارح گويد:

شرح و توضيح كلام مصنّف اينستكه:

در جائيكه مفعول فعل مهمل در اصل خبر باشد براى غير آنچه با مفسّر (بكسر سين و آن معمولى است كه برسرش بين دو عامل تنازع واقع شده) مطابق است و اگر آنرا ضمير مى‌آورديم با مرجعش تطابق نمى‌داشت يعنى مرجع مثلا تثنيه بوده و ضمير بملاحظه مبتدايش كه بايد با آن تطابق داشته مفرد باشد و به تعبير ديگر:

امر دائر است بين اينكه ضمير را با مرجعش مطابق بياوريم يا با مبتدائى كه ضمير مزبور خبر از آن واقع شده در چنين موردى اساسا آوردن ضمير متعذّر است و بايد آنرا باسم ظاهر مبدّل ساخت تا دوران مذكور و محذور ياد شده بدين ترتيب دفع شود مانند آنچه در مثال ذيل مصنّف گفته است:

اظنّ و يظنّانى اخا زيدا و عمروا اخوين فى الرّخاء.

كلمه « اخوين » مورد تنازع دو عامل يعنى « اظنّ » و « يظنّانى » است چه آنكه اظنّ عبارتست از فعل و فاعل و « زيدا » مفعول اوّلش مى‌باشد لذا طالب مفعول دوّم است و « يظنّانى » عبارتست از فعل و فاعل و مفعول اوّل و