المباحث النحويه شرح سيوطى - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ٨٣٦ - تتمه كلام در علامت لازم و متعدى

( و حتم لزوم افعال السّجايا) جمع سجيّة و هى الطّبيعة (كنهم) اذا كثر اكله و ظرف و كرم و شرف (و كذا) حتم لزوم ما كان على وزن (افعللّ) بتخفيف الّلام الاولى و تشديد الثّانية، كاقشعرّ و اطمأنّ (و) كذا افعنلل (المضاهى اقعنسسا) و هو احرنجم، و كذا ما الحق بافعللّ و افعنلل كاكوهدّ و هو احرنبأ (و) كذا حتم لزوم (ما اقتضى نظافة) كطهر و نظف (او دنسا) كدنس و وسخ و نجس.

ترجمه و شرح:

مصنّف گويد:

پس بواسطه فعل متعدّى مفعولش را نصب بده در صورتيكه مفعول از فاعل نيابت نكرده باشد مانند:

تدبّرت الكتب.

شارح گويد:

توضيح و شرح كلام مصنّف اينستكه:

بواسطه فعل متعدّى مفعولى را كه اينفعل بآن تجاوز نموده نصب بايد داد مشروط باينكه مفعول از فاعل نيابت نكرده باشد مانند آنچه در مثال متن آمده يعنى:

تدبّرت الكتب (كتب را مورد دقّت قرار دادم).

شاهد در « تدبّرت » است كه متعدّى بوده و مفعول يعنى « الكتب » را نصب داده زيرا از فاعل نيابت نكرده و پرواضح و روشن است كه اگر مفعول از فاعل نيابت كند مرفوع مى‌گردد مانند:

ضرب زيد (زده شد زيد) كه در اصل: ضربت زيدا بوده و پس از مجهول شدن فعل و حذف فاعل مفعول يعنى « زيد » از آن نيابت كرده لذا مرفوع خوانده شده.