المباحث النحويه شرح سيوطى - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ٧٩٦ - مبحث اشتغال

عمل نموده باشد بطورى كه اگر ضمير يا سبب يادشده نمى‌بود عامل در لفظ آن اسم و يا در موضع و محلّش عمل مى‌كرد.

مصنّف گويد:

اگر ضمير اسمى كه سابق است روى فعل را از آن اسم گردانده و باعث شود كه فعل در لفظ آن ضمير يا در محلّش عمل نمايد پس اسم سابق را بواسطه فعل مقدّر مضمرى كه با فعل ظاهر موافق است حتما نصب بده.

شارح گويد:

كلمه « فعلا » در متن مفعول است براى « شغل » و فاعل آن كلمه « مضمر » بوده و ضمير مجرورى در « عنه » به « الاسم السّابق» راجع بوده و ضمير در « لفظه » به « المضمر » عود مى‌كند و مراد از « المحلّ » محلّ مضمر مى‌باشد بنابراين مقصود از بيت مذكور آنستكه:

در باب اشتغال اسمى قبل از فعل قرار گرفته و ضميرى كه راجع بآن اسم است فعل مزبور را از عمل نمودن در آن اسم بازمى‌دارد و نحوه بازداشتنش چنين است كه فعل را بطرف خود جلب نموده تا فعل يا در لفظ آن عمل كند مانند:

زيدا ضربته (زدم زيد را).

در اينمثال ضمير منصوب و مفعولى در « ضربته » ، ضربت را از عمل در « زيد » بازداشته و آنرا بخود متوجّه ساخته لاجرم، ضربت در لفظ ضمير عمل كرده است.

و يا در محلّ آن مثل اينكه ضمير در لفظ مجرور بوده ولى محلّا منصوب بفعل يادشده باشد مانند:

زيدا مررت به (به زيد گذشتم).

در اينمثال ضمير در « به » مررت را از عمل در « زيد » بازداشته و آنرا بخود مشغول ساخته است از اينرو مررت در محلّ آن عمل كرده و آنرا منصوب ساخته اگرچه لفظش مجرور به باء مى‌باشد.