المباحث النحويه شرح سيوطى - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ٧٨٢ - اشيائيكه براى نائب فاعل واقع شدن قابل هستند

در صورتيكه مفعول به در كلام يافت شود از فاعل نيابت نمى‌كنند چنانچه اگر در كلام اسم محض و خالص يافت شود همان براى فاعليّت شايسته بوده و با وجود آن اشياء سه‌گانه مذكور فاعل واقع نمى‌شوند.

لازم بتذكّر است آنچه گفتيم رأى و مذهب سيبويه بوده و در مقابل كوفيّون و اخفش معتقدند كه با وجود مفعول به در كلام گاهى غير آن از فاعل نيابت مى‌كند، مانند آنچه در فرموده حقتعالى آمده:

ليجزقى قوما بما كانوا يكسبون‌

( تا آنچه را كه قوم بدست آورده‌اند بعنوان جزاء بايشان داده شود).

شاهد در « بما كانوا» است كه جارّ و مجرور بوده و با وجود مفعول به در كلام يعنى « قوما » نائب فاعل براى « يجزى » واقع شده.

و نيز مانند آنچه در قول شاعر يعنى رؤبة بن عجّاج آمده:

يعنى: قصد كرده نميشود به مرتبه اعلى و بلندى مگر مرد بزرگوار و شفا نمى‌دهد شخص گمراه را مگر كسى كه خود هدايت يافته باشد.

شاهد در « بالعلياء » است كه جارّ و مجرور بوده و با وجود « سيّدا » كه مفعول به است نائب فاعل قرار گرفته.

و مصنّف نيز اين رأى را در كتاب تسهيل اختيار نموده است.

سپس مصنّف گويد:

و باتّفاق نحاة گاهى مفعول دوّم از باب « كسى » نائب فاعل واقع مى‌شود مشروط باينكه از اشتباه در امان باشيم.

شارح گويد:

شرح كلام مصنّف اينستكه:

جمهور از نحوى‌ها اتّفاق دارند براينكه در مورد عدم التباس و اشتباه مفعول دوّم از باب « كسى » از فاعل نيابت مى‌كند مانند:

كسى زيدا جبّة (لباس به زيد پوشانده شد).