بحث آزمايشهاى الهى از آنها ياد كرديم[١] ودر سخنان امير مؤمنان نيز اشاره به اين انگيزه هست كه ميفرمايد: «وَإِنْ كَانَ سُبْحَانَهُ أعْلَمُ بِهِمْ مِنْ أَنْفُسِهِمْ وَ لكِنْ لِتظهر الأفعال الّتى بِها يَسْتَحِقُّ الثّواب والعِقاب».[٢] «اگر چه خدا انسان را بهتر از خود او مى شناسد ولكن براى اينكه افعالى كه ملاك پاداش وكيفر است آشكار سازد، آنان را در بوته امتحان قرار مى دهد».

البتّه انگيزه آزمونهاى الهى منحصر به بارور كردن استعدادها وتبديل توانها به شدنها نيست، بلكه در اين مورد انگيزه هاى ديگرى، نيز حاكم است كه تفصيل آن را در بخش نخست اين مجموعه بيان كرده ايم. ولى انگيزه در فرمان ذبح اسماعيل، همين بوده است ولذا وقتى به سرحدّ آمادگى رسيد وخواست ذبح را انجام دهد، خطاب آمد كه: كافى است تو به رؤياى خود تحقّق بخشيدى، يعنى آنچه كه مى خواستم انجام گرفت، از اين طريق اخلاص خود را در راه خدا ثابت كردى. اينك آيات اين قسمت:

(رَبِّ هَبْ لى مِنَ الصّالِحِينَ * فَبَشَّرْناهُ بِغُلام حَلِيم)(صافات/١٠٠ـ ١٠١).

(فَلَمَّا بَلَغَ مَعَهُ السَّعىَ قَالَ يا بُنَيَّ إِنِّى أَرَى فِى المَنامِ أَنِّى أَذْبَحُكَ فَانْظُرْ ما ذا تَرى قَالَ يا أَبَتِ افْعَلْ ما تُؤمَرُ سَتَجِدُنِى إِنْ شَاءَ اللّهُ مِنَ الصَّابِرِينَ * فَلَمَّا أسْلَما وَتَلَّهُ لِلْجَبِينِ * وَ نادَيْناهُ أَنْ يا إبْرَاهِيمُ * قَدْ صَدَّقْتَ الرُّؤْيا إِنَّا كَذلِكَ نَجْزِى الْمُحْسِنِينَ * إِنَّ هذا لَهُوَ البَلاؤُاْ الْمُبِينُ * وَفَدَيْناهُ بِذِبْح عَظِيم * وَ تَرَكْنا عَلَيْهِ فِى الآخِرِينَ * سَلامٌ عَلَى إبْرَاهِيمَ * كَذلِكَ نَجْزِى الْمُحْسِنِينَ * إِنَّهُ مِنْ عِبادِنَا المُؤْمِنِينَ * وَبَشَّرناهُ بِإِسْحقَ نَبِيّاً مِنَ الصَّالِحِينَ)(صافات/١٠٢ـ١١٢): «پروردگارا! فرزندى صالح به من عطا بفرما. او را به فرزندى بردبار، بشارت داديم. هنگامى كه به سنّ بلوغ رسيد و با او به كار و كوشش پرداخت(بزرگ شد وتوانست همراه پدر كار كند ودر حقيقت عصاى دست

[١] منشور جاويد،ج١، ١٥٠ـ١٧١.
[٢] نهج البلاغه، كلمات قصار، شماره ٩٣.