از اينكه قرآن در هر سه مرحله، حرف «فا»(فلمّا) به كار مى برد، مى توان حدس زد كه ابراهيم برهان خود را در يك شب از شبهاى سال كه غروب ستاره، مقارن با طلوع ماه وغروب آن همزمان با طلوع شمس بوده است، مطرح كرده است.

دراين صورت احتمال دارد كه ستاره مورد بحث در اين برهان چنانكه در روايات آمده است، ستاره فروزان زهره باشد كه پس از غروب آفتاب، در ناحيه افق غربى نمايان مى گردد وپس از يكى دو ساعت افول مى كند، آنگاه ماه مى درخشد.[١]

٥ـ مشكل برخى از مفسّران در جمله (هذا ربِّى) است كه ابراهيم سه بار آن را در مورد ستاره، ماه وخورشيد تكرار كرد; در حالى كه اين با موحّد بودن او سازگار نيست واگر بگوييم او شاك ودر جستجوى حقيقت بود، با مقام ابراهيم سازگار نيست.

ولى پاسخ اين سؤال نيز روشن است، او نه معتقد به ربوبيت آنها بود ونه در اين باره شك داشت، بلكه يك فرد هدايتگر بود، فرد هدايتگر براى هدايت افراد گمراه، بايد از راهى وارد شود كه عواطف آنها را بر ضدّ خود نشوراند وبهترين راه، مخالفت نكردن با آنها در آغاز كار است تا از اين طريق او را خودى بدانند وبه سخن او گوش فرا دهند. اگر ابراهيم از لحظه نخست خود را در صفّ مقابل مشركان قرار مى داد، امكان تأثير سخن او كمتر بود. از اين جهت مى بينيم كه ابراهيم جمله (هذا ربّى) را در سه مرحله يكسان مطرح مى كند وگاهى به رجحان عقيده برخى بر

[١] در برخى از روايات آمده است كه ابراهيم با سه گروه به احتجاج پرداخت، گروهى زهره، گروه ديگر ماه وگروه سوّم خورشيد را مى پرستيدند. تفسير برهان، ج١، ص٥٣١.