قاصد[١] دنيوى نيست، طمع ثواب و فرار از عقاب نيز نباشد. چه بندگى خالص خدا آن است كه غرض در آن منظور نباشد، بلكه محض خيريت و ربط به جناب احديّت باعث بر فعل باشد و اين مرتبه كاملان است و علامت اين مرتبه شجاعت آن است كه انديشه او از ارتكاب امر مذموم پيش از مرگ باشد و مرگ و ظفر پيش او چندان متفاوت نباشد.

و از اكمل شجاعان به اتّفاق خلق- يعنى، كرّار غير فرّار امير المؤمنين على بن ابى طالب- عليه الصلوة و السّلام- منقول است كه فرموده: «ايّها النّاس انّكم ان لم تقتلوا تموتوا و الّذى نفس ابن ابى طالب بيده لالف ضربة بالسّيف اهون من ميتة على فراش.»[٢] يعنى:

«اى گروه مردمان! به درستى كه اگر شما كشته نشويد، مى‌ميريد. و قسم به آن كسى كه نفس پسر ابى طالب به دست قدرت اوست كه هزار ضربت شمشير، آسانتر از مردنى بر فراش.»

از يكى از شجاعان اسلام نقل است كه در وقت رحلت از اين عالم اشك حسرت از ديده مى‌باريد و مى‌گفت: «وا حسرتاه! كه در اين چندين مصاف شجاعت نمودم و چندين ألم ضرب و حرب و طعن را تحمّل كردم، و حالا بر روى فراش [٩٤ ب‌] مى‌ميرم، چون پيره‌زنان. و چون از اجل چاره نيست، اى خوشا كه جان در نيكنامى بدادمى و سعادت شهادت دريافتمى.» و هم او گفته كه، «اين كه بددل حمايت جان در گريز مى‌بيند، خيال كج و تصوّر باطل است. زيراكه قوّت حميّت و شوكت و جلالت مرد، دندان طمع دشمنان را كند كند، و ضعف و ترس و بددلى خصم را دلير مى‌سازد. و از اين است كه بيشتر دلاوران از عرصه تلف بيرون مى‌آيند.» يكى از سلاطين در مصاف نعره مى‌زده و مى‌گفته: «امروز كه روز حرب است كوره مردان است، و از كوره جز زر خالص به سلامت بيرون نيايد و آنچه مغشوش بود در درون كوره سالم نماند.» و به تجربه بسيار معلوم شده كه بيشتر كشتگان كه در جنگ كشته شده‌اند در حين پشت دادن كشته شده‌اند، و در وقت اقبال و اقدام بر دشمن كمتر كشته شده‌اند.

آورده‌اند كه حضرت امير المؤمنين- صلوات اللّه عليه- در وقت كارزار خود را بر صف كفّار زدى و هرجا لشكر دشمن بيشتر بودى، روى بدانجا آوردى، و در ملاحظه‌

[١] - اصل:« قاسد» كه برابر نسخه مر اصلاح شد.

[٢] - اخلاق ناصرى: ص ١٢٠.