روضة الأنوار عباسى (در اخلاق و شيوه كشوردارى) - محقق سبزوارى - الصفحة ٧٥٧ - فصل دوم در تدبير امراى عساكر و اميران بلاد و محافظان قلاع و حارسان سرحدها
كسان در ملك خصمان مقرّر بايد داشت و بعضى از مردم آن ولايت را تطميعات بايد كرد كه اخبار آنجا را اعلام نمايند؛ و هر خبر كه برسد به حضرت پادشاه مىرسانيده باشد و منتظر آن نباشد كه خبر به صحّت رسد، چه بسيار باشد كه اگر اعلام و اخبار را موقوف بر صحّت و تواتر خبر دارند، چيزى چند كه تدارك آن ضرور باشد فوت شود. بلى، هرچيز چنانكه هست معروض بايد داشت؛ اگر به صحّت رسيده، اعلام نمايد كه ثابت شده و به صحّت رسيده و سند خبر را نيز به تفصيل ذكر نمايد؛ و اگر به صحّت نرسيده باشد، اعلام كند كه چنين خبرى رسيد، ليكن هنوز يقينى نشده، و سند خبر و راوى خبر و صحّت و ضعف آن را اعلام نمايد. و بايد كه هميشه آنچه مصلحت آن حدود است و صلاح [١٨٨ آ] ملكى پادشاه در آن است اعلام مىنموده باشد، و هميشه كسان او در راه و اردوهاى پادشاه بوده باشند و اخبار و استخبار مىنموده باشند. و بايد كه امير سرحدّ را بأس و بطشى بوده باشد كه خصمان و همسايگان او، از دشمنان، ازو در حساب باشند و او را به مداهنه و مساهله و غفلت و كاهلى فرانگيرند كه باعث آن شود كه تعدّى كنند و متعرّض حواشى و جوانب ملك او شوند؛ بلكه اگر از دشمنان و بيگانگان نسبت به منسوبان ولايت او تعدّى و تطاول شود، در مقام تنبيه و تدارك درآيد، و اندك را بسيار عظيم شمرد و خرد را خرد نگيرد كه چون اين راه گشوده گردد، بيم آن هست كه جزئى كلّى گردد و اندك بسيار شود، ليكن بايد كه در طريقه تدارك، قانون عقل و ميزان حكمت از دست نگذارد و تا كار به قول و نصيحت ساخته شود، به فعل نرساند و اگر كار به عصا منتظم شود، متحمّل بار گران شمشير نشود. شورش را به هيچ فتنه عظيم و آثار حرب قوى نرساند، و اگر با خصمان مصالحه و مهاونه بوده باشد و عهد و ميثاقى تحقّق داشته باشد، در حفظ قواعد و مراسم آن بكوشد و از نقض عهود بر شكستن ميثاق البته احتراز تمام لازم داند. و بالجمله در هر باب، از قانون مصلحت و ميزان عقل و حكمت بيرون نرود و هرچيز كه باعث نصر و عزّت و آبرو و حشمت و نام نيكو و آوازه پادشاه باشد، در آن باب تقصير ننمايد. و با مخالفان و خصوم كه در جوارند طريقه احسان و انعام و حسن قول و فعل مرعىّ دارد، و ايشان را رهين احسان و بنده امتنان خود داشته باشد و نسبت به متردّدان ايشان طريقه معدلت و حسنسلوك مرعىّ دارد، و به انواع ملاطفات جلب