آنچه داد خدا به شما، و خدا دوست نمى‌دارد صاحب كبر و حيلاء[١] و افتخار و مباهات كننده را. و عاقل چون تأمّل كند مى‌داند كه بر جزع و اضطراب هيچ نفعى مترتّب نمى‌شود، بغير از شماتت دشمنان و آزار نفس و فوت گردانيدن اجر و اندوهگين ساختن دوستان و امثال اين، و لهذا حضرت مقدّس امير المؤمنين- صلوات الله عليه- فرموده كه، «الصّبر على المصيبة يفلّ حدّ الشّامت.»[٢] يعنى: «صبر بر مصيبت، كند مى‌كند تيزى شماتت‌كننده را.» و فرموده كه، «الصّبر يهون المصيبة.»[٣] يعنى: «صبر آسان مى‌گرداند مصيبت را.» چه از جزع و اضطراب اندوه زياد مى‌شود و غم بر غم مى‌افزايد و از اندوه بسيار آزارها به بدن مى‌رسد و به احبّا و انصار سرايت مى‌كند و از اين مصايب تازه متجدّد مى‌شود. ابو على مسكويه‌[٤] در كتاب الطّهارة[٥] آورده كه، «عاقل و جاهل در مصايب دهر و آفات روزگار و نزول حوادث و تصادم بلاها شريكند و آفات و عوارض ايّام مخصوص عاقل يا جاهل نيست، بلكه هريك را انواع آفات چون فقد دوستان و غلبه دشمنان و حلول امراض و نزول اعراض و نقصان مال و فوات آمال مى‌باشد. فرق ميان جاهل و عاقل آن است كه الم عاقل يكى است و از جاهل مضاعف مى‌شود، چه اگر عاقل را مثلا دردى عارض عضوى شود، او را همّ آن درد است و المى ديگر نيست كه چرا اين درد دارم، بلكه بر آن درد صابر است و ناشكيبا نيست، به خلاف جاهل كه او را غصّه‌ها و غمها بر نزول آن بلا اضافه مى‌شود و بسيار باشد [٧٣ ب‌] كه بر فقد مالى يا جاهى يا زوال دولتى يا فقد دوستى چندان غم خورد كه بميرد يا به بلاهاى عظيم گرفتار شود.»

و از حضرت امير المؤمنين ٧ منقول است كه، به صاحب مصيبتى گفته: «ان صبرت‌

[١] - خودبينى.

[٢] - غرر الحكم، شرح جمال الدين خوانسارى، ش ١٤٧٠.

[٣] - غرر الحكم، ج ١، ص ١٤٢« الصبر يهون الفجيعة».

[٤] - ابو على مسكويه رازى، متولّد به سال ٣٢٠ و درگذشته سال ٤٢١ ق.، حكيم و مورّخ نامدار ايرانى و صاحب كتابهايى همچون تجارب الامم و طهارة الاعراق. با آنكه دانشمند و فيلسوف بزرگ بو على سينا نامزد دريافت لقب« معلم سوم» بود، امّا اين لقب را به مسكويه نيز داده‌اند، بدان سبب كه در بازسازى شاخه عملى فلسفه يونان- يعنى، فلسفه اخلاق- و استوار كردن پايه‌هاى آن نقش بسزايى داشته است. نك: امامى، مقدّمه بر تجارب الامم، ترجمه فارسى، صص ١٩ تا ٢٩.

[٥] - از اين كتاب به تهذيب الاخلاق، طهارة الاعراق، طهارة النفس، نيز ياد مى‌شود. كتاب اخلاق ناصرى را خواجه نصير طوسى بر پايه كتاب الطهارة مسكويه نوشته است. نك: همان، ص ٢٧.