سوم، ارباب معاملات؛ چون تجّار كه فوايد و منافع هر ملك از جايى به جايى رسانند و خصايص هر ديار از افقى به افقى كشانند؛ و چون محترفه و ارباب صناعات كه در تدبير مأكول و ملبوس و مسكن و ساير حوايج و ضروريّات اشخاص اهتمام مى‌نمايند و بى‌توسّط ايشان حصول به عيش و زندگانى و استراحت ميسّر نشود؛ و چون جمع كنندگان خراج و متوجّهات ديوانى و امثال ايشان، و ايشان به منزلت هوايند در طبايع. و مناسبت اين طبقه با هوا آن است كه اين طبقه ممدّ نشو و نماى اشخاص و مروّح ارواح ابدانند و به سبب تموّج و تحرّك نفايس اغذيه و غرايب ادويه به دار الملك ابنيه انسانى [١٣١ آ] مى‌رسانند.

چهارم، اهل زراعت؛ چون دهقانان و برزيگران و اهل فلاحت كه قوت و غذاى خلق مهيّا دارند و بقاى نوع انسانى بى‌مدد ايشان محال بود، و ايشان به منزلت خاكند در طبايع. و وجه مناسبت ظاهر است و همچنانكه در اشخاص عالم كون و فساد چون يك عنصر بر ديگرى غلبه كند و در سهمى كه در حدّ و مرتبه او لازم است زيادتى يا نقصانى به‌هم رسد موجب زوال اعتدال و حصول اختلال است، غلبه يك طبقه از اين طبقات يا زوال و اختلال آن موجب فساد و اختلال نظام جمعيت است. و در الفاظ حكما وارد است كه، «فضلة الفلّاحين هو التّعاون بالاعمال، و فضلة التجار هو التعاون بالاموال، و فضلة الملوك هو التّعاون بالآراء السّياسة، و فضلة الالهيّين هو التعاون بالحكم الحقيقة ثمّ هم جميعا يتعاونون على عمارة المدن بالخيرات و الفضايل.» يعنى: «فضيلت اهل فلاحت و كمال ايشان آن است كه معاونت خلق نمايند به كارها و عملها كه در امر فلاحت ايشان معتبر است. و فضيلت اهل تجارت در آن است كه معاونت در كسب مالها و تحصيل فايده‌ها نمايند. و فضيلت پادشاهان معاونت كردن است به رأيهاى درست كه در نظم و نسق مملكت دخل دارد. و فضيلت علماى الهيّين معاونت خلق است به حكمتها و دانشهاى حقيقى. پس، ايشان همه معاونت همديگر مى‌كنند در معمور ساختن شهرها به خيرات و فضايل.»

شرط دوم در معدلت آن بود كه پادشاه در احوال و افعال اهل مدينه نظر كند و مرتبه هريك را فراخور استحقاق و استعداد و قابليّت هر حدّ و مرتبه نگاه دارد و هركس را بر