جهت ايشان دواتى ليقه‌[١] كرده؟ كجاست كسى كه جهت ايشان مدّ قلمى برداشته؟ و همه را جمع مى‌كنند در خيمه‌اى از آتش تا وقتى كه حساب خلايق تمام شود؛ آنگاه، امر مى‌شود كه همه را ببرند به آتش دوزخ».

و از حضرت امير المؤمنين منقول است كه، «اگر خداى عز و جلّ مهلتى بدهد ظالم را» يعنى، عذاب و وبال‌[٢] بر او نازل نسازد- به زودى [٨ ب‌] از او فوت نخواهد شد. پس، خداى عز و جلّ بر گذرگاه اوست». يعنى، آن ظالم كجا مى‌تواند رفت و كجا مى‌تواند گريخت؟

به هر راه كه گريزد گذرگاه او جانب خداست.

ديگر از اسباب زوال ملك، آن است كه پادشاه اگرچه خود ظالم نباشد، امّا امرا و عمّال او ظلم مى‌كرده باشند و پادشاه دست تعدّى ايشان را كوتاه نكند و به اعمال ايشان راضى باشد؛ يا بنابر قلّت التفات به امور ملكى خبر از ظلم و تعدّى ايشان نداشته باشد. و اين صورت در مفسده مثل صورت اوّلى است، بل فساد در اين قسم بيشتر است، چه ظلم يك كس با ظلم چند كس و هزار كس برابر نمى‌شود.

كوته‌انديشى كه سازد دست منسوبان دراز		در حقيقت نيست يك ظالم كه چندين ظالم است‌

ديگر از اعظم اسباب زوال ملك، بسيارى اشتغال پادشاه است به شرب و لهو و لذّات و غفلت از امور ملك و تفويض امور به امرا و وزرا. چه به قدر اشتغال به لهو و غفلت فساد در امور ظاهر مى‌شود و آخر به زوال و اختلال امور منتهى مى‌شود.[٣] و بسيارى از پادشاهان از غفلت و لهو و شرب، فساد كار ايشان به جايى رسيد كه از بيخ كنده‌شده‌اند، بلكه پادشاهى ايشان برافتاده. چون مستعصم خليفه عبّاسى [خلافت: ٦٤٠- ٦٥٦ ق.] و محمّد بن طاهر بن عبد اللّه بن طاهر [حكومت: ٢٤٨- ٢٥٩ ق‌] و امثال ايشان كه به تعداد و حصر درنمى‌توان آورد. و از اين نوع است معامله ميرزا يادگار محمّد تيمورى‌

[١] - به آنچه از لاس و پشم و موى و جز آن كه در دوات مركب نهند ليقه گويند. اينجا مقصود كسى است كه علم و سواد خود را در خدمت ستمگران داده است.

[٢] - عذاب، سختى.

[٣] - در نسخه اصل بر روى« منتهى مى‌شود» خط كشيده شده و مر« منتهى مى‌گردد» آورده است.