ربّانى و ترادف و توالى آلاء سبحانى مناسب است. ببايد دانست كه نعمتهاى خداى عز و جلّ را حصر نمى‌توان كرد و قدرت بشرى را قوّت احاطه و استيفاى نعماى ربّانى نيست، چنانكه خداى عز و جلّ در قرآن مجيد فرموده كه، وَ إِنْ تَعُدُّوا نِعْمَتَ اللَّهِ لا تُحْصُوها[١] يعنى: «اگر در مقام شمردن نعمتهاى ربّانى درآييد، احصا نمى‌كنيد آن را.» يعنى، شما را قوّت و توانايى احصاى آن نيست.

لب فروبستنم از شكر نه از كفران است‌		شكر نعمت ز فراوانى نعمت نكنم‌

و در اين باب، اشاره مجمل مى‌كنيم تا حقيقت اين سخن ظاهر شود.

بدان‌كه انسان را دو جانب است: يكى جانب عقل و نفس، و يكى جانب جسم و بدن. و جانب اوّل رفيعتر و شريفتر است و عجايب اسرار آن عظيمتر است و نعمتها كه در آن جانب مخلوق شده بزرگتر و شريفتر. و امّا، بدن انسان مشتمل است بر عجايب بسيار و غرايب حكمتهاى بيشمار، و حكماى دانا در تشريح بدن انسان و فوايد و منافع اعضا و اجزا فكرها كرده‌اند و بر بسيارى از اسرار و حقايق مطّلع شده و هنوز بر اندكى از بسيار مطّلع نشده‌اند؛ چنانكه يكى از افاضل علما گفته كه، حكما در تشريح اعضا و منافع خلقت انسان هزار ورق نوشته‌اند و آنچه يافته‌اند قطره‌اى است از درياى بيكران. و بدن انسانى كه به اين حكمت و تدبير مخلوق شده حفظ صحّت آن موقوف است بر تدبير بسيار، و جهت حصول آن خداى عز و جلّ نعمتهاى بسيار آفريده كه عقل بشرى را قدرت بر احاطه جميع آنها نيست. و يكى از تدبيرات متعلّقه به حفظ صحّت بدن، تدبير اكل و شرب است كه بى‌آن حفظ حيات و صحّت بدن متصوّر نيست، و ما در اين مقام اشارتى اجمالى به كيفيّت تدبير غذا تا وقتى كه جزء بدن شود مى‌نماييم، و اشاره به بعضى نعمتها كه در ضمن اين امر متحقّق است مى‌كنيم و به وسايطى كه در اين باب است از تقديرات و تصريفات و تسخيرات ملكى و ملكوتى و دقايق اسباب جسمانى و حيوانى اشارتى اجمالى مى‌شود تا خبير بصير قياس ساير نعمتها را بر اين بنمايد و بداند كه قوّت بشرى احاطه به آن نمى‌تواند كرد.

[١] - ابراهيم: ٣٤.