و حضرت امير المؤمنين- صلوات اللّه عليه- فرموده كه، «الحلم عنوان الفضل.»[١] يعنى: «حلم عنوان فضيلت است.» يعنى، چون بر حلم شخص آگاه شدى، از آنجا به فضل او مطّلع شدى.» و فرموده كه، «الحلم عنوان النّبل.»[٢] يعنى: «حلم عنوان آگاهى و فضل است.» و فرموده كه، «العفو تاج المكارم.»[٣] يعنى: «عفو تاج مكارم اخلاق و محاسن آداب است.» و فرموده كه، «الحلم رأس الرئاسة.»[٤] يعنى: «حلم سر رياست و بزرگى است.» كه بى‌آن مهمّ رياست و بزرگى صورت نمى‌يابد.

و لهذا پادشاهان را به حلم بيش از همه‌كس حاجت است؛ چه درگاه ملوك مجمع خلايق مختلف است [٨٢ ب‌] و همه گروهى با اخلاق مختلف و طبايع متلوّن و احوال متنافر، چون حال نزاعها و خصومتها و هولها و فزعها و سختيها، رجوع به درگاه سلاطين كنند و قضاى مطالب خود طلبند و بر همه حالات افعال و اقوال ايشان ملايم طبع پادشاه نتواند بود. اگر پادشاه را خلق واسع و حلم كامل نبوده باشد، كار بر او و بر ايشان تنگ گردد و مهابت ملك بر ملك ثقيل باشد. و پادشاه را اقتداى كلّى حاصل است و به سرعت تمام آن را به مقام ظهور تواند رسانيد. هرگاه به هرچيزى به غضب درآيد و در مقام انتقام باشد و صبر ننمايد و معاجلت كند، بسيار خونها به غير حقّ ريخته شود. و بسيار باشد كه دشمنان كسى را به حيله و تلبيس گناهكار بازنمايند و به خدعه و افترا اسناد جريمه به كسى كنند كه او بيگناه باشد، چون آتش غضب پادشاه زود مشتعل شود و باب حلم تسكين نيابد، مسارعت در غضب و انتقام نمايد و ندامت كلّى حاصل شود. و بسيار باشد كه از آن خللهاى كلّى متولّد گردد و رخنه‌ها در ملك حادث شود و لهذا حضرت امام محمّد باقر ٧ فرموده كه، «النّدامة على العفو افضل و ايسر من النّدامة على العقوبة.»[٥] يعنى: «اگر در عفو كردن پشيمانى حاصل شود، آن پشيمانى بهتر و آسانتر است به حسب آفات حال و مآل، از پشيمانى كه به سبب عقوبت حاصل مى‌شود.» چون اكثر اوقات به حسب مفاسد و مضارّ دنيوى و تبعات و آفات اخروى عظيمتر و شديدتر

[١] - غرر الحكم، ش ٤٩٨.

[٢] - مأخذ يافت نشد.

[٣] - غرر الحكم، ش ٥٢٠.

[٤] - همان، ش ٧٧١:« الحلم رأس السياسة».

[٥] - الكافى، ج ٢، ص ١٠٨.